Xu hướng ăn như người tiền sử và nỗi lo đường huyết
Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường xuyên tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng với hy vọng ổn định đường huyết mà không phải phụ thuộc quá nhiều vào thuốc. Gần đây, chế độ ăn Paleo (hay còn gọi là chế độ ăn thời đồ đá) nổi lên như một trào lưu ăn uống được quảng bá rầm rộ với công dụng kiểm soát đường huyết và đốt mỡ.
Chế độ này bắt chước thói quen ăn uống của tổ tiên thời kỳ săn bắt và hái lượm trước khi nền nông nghiệp xuất hiện [1]. Thực đơn tập trung chủ yếu vào thịt nạc, gia cầm, cá, hải sản, trái cây, các loại hạt, quả mọng, rau củ và nước lọc; đồng thời loại trừ hoàn toàn ngũ cốc, cây họ đậu, đường, muối, thực phẩm siêu chế biến cùng các sản phẩm từ sữa [2].
Liệu phương pháp ăn uống khắt khe này có thực sự giúp hạ đường huyết và cải thiện sức khỏe chuyển hóa, hay chỉ là hiệu quả nhất thời? Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng chế độ ăn này có thể đem lại lợi ích trong ngắn hạn, nhưng hiệu quả lâu dài vẫn còn là dấu hỏi lớn.
Cơ chế tác động đến chuyển hóa và insulin
Chế độ ăn Paleo được cho là có lợi cho việc kiểm soát đái tháo đường type 2 do về mặt lý thuyết, phương pháp này cắt giảm đáng kể lượng carbohydrate (tinh bột và đường) thông qua việc loại trừ ngũ cốc, cây họ đậu và sữa [1]. Sự hạn chế carbohydrate trong khẩu phần từ lâu đã được xem là một công cụ hỗ trợ hữu ích nhằm giảm tải áp lực đường huyết sau ăn [1].
Bên cạnh đó, mô hình này chú trọng vào nguồn thực phẩm tự nhiên và tăng cường tỷ lệ các chất béo lành mạnh [2]. Việc tăng tỷ lệ axit béo không bão hòa đơn/axit béo bão hòa và axit béo không bão hòa đa/axit béo bão hòa đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cải thiện các chỉ số lipid máu [2].
Chế độ ăn này cũng loại bỏ các thực phẩm chế biến sẵn và hạn chế muối bổ sung [3]. Điều này thúc đẩy quá trình chuyển hóa diễn ra tích cực hơn, từ đó hỗ trợ gia tăng độ nhạy cảm của hormone insulin tại các mô cơ quan [3].
Bằng chứng nghiên cứu: Cải thiện rõ rệt trong ngắn hạn
Một nghiên cứu can thiệp có kiểm soát chuyển hóa công bố năm 2015 đã so sánh tác động của chế độ ăn Paleo và chế độ ăn theo khuyến nghị của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) [3]. Nghiên cứu tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường type 2, gồm 14 người ăn chế độ Paleo (thịt nạc, hoa quả, rau củ, hạt, không thêm muối và loại bỏ ngũ cốc, sữa, đậu) và 10 người theo chế độ ADA (chứa lượng muối vừa phải, sữa ít béo, ngũ cốc nguyên hạt, cây họ đậu) [3]. Sau giai đoạn khởi động 7 ngày và 14 ngày ăn thử nghiệm chính thức, cả hai nhóm đều cải thiện các chỉ số chuyển hóa [3].
Đáng chú ý, nhóm ăn Paleo ghi nhận sự cải thiện vượt trội về kiểm soát đường huyết và hồ sơ lipid máu so với nhóm ADA [3]. Đặc biệt, những bệnh nhân bị kháng insulin nặng nhất trong nhóm Paleo có sự cải thiện độ nhạy insulin rất rõ rệt thông qua phương pháp kẹp euglycemic hyperinsulinemic (r = 0,40, P = 0,02), trong khi tác động này không xuất hiện ở nhóm theo chế độ ADA (r = 0,39, P = 0,3) [3].
Một phân tích tổng hợp mạng năm 2023 đánh giá các mô hình ăn uống cũng xếp chế độ ăn Paleo vào nhóm các chế độ ăn hàng đầu đối với nhiều chỉ số lipid máu (như triglyceride, HDL-cholesterol) và các kết quả đường huyết gồm đường huyết lúc đói và HbA1c [4]. Chế độ ăn này cũng liên quan đến việc giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch so với các nhóm đối chứng hỗn hợp [4].
Bức tranh trái chiều: Không phải lúc nào cũng hạ HbA1c
Mặc dù có những tín hiệu tích cực ở các can thiệp quy mô nhỏ, dữ liệu không hoàn toàn đồng nhất khi đánh giá trong thời gian dài hơn. Một phân tích thứ cấp năm 2021 từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 12 tuần trên người đái tháo đường type 2 đã xem xét mức độ tuân thủ chế độ ăn Paleo thông qua "chỉ số Paleo" (tỷ lệ calo từ thực phẩm Paleo trên tổng calo nạp vào) [2].
Kết quả cho thấy chỉ số Paleo tăng từ 28% lúc ban đầu lên 94% sau can thiệp [2]. Mức độ tuân thủ chế độ ăn Paleo cao hơn có liên quan đến việc giảm khối lượng mỡ, chỉ số BMI, chu vi vòng eo, huyết áp tâm thu và nồng độ triglyceride huyết thanh ở tuần thứ 12, độc lập với việc giảm cân [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này lại chỉ ra rằng việc bám sát chế độ ăn Paleo không đi kèm với sự suy giảm mức HbA1c [2].
Mặt khác, trong một nghiên cứu quan sát trên phụ nữ mãn kinh mắc đái tháo đường type 2 thuộc chương trình Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) công bố năm 2019, điểm số chế độ ăn Paleo dao động từ 19 đến 60 điểm nhưng không cho thấy mối liên hệ rõ ràng với việc giảm nguy cơ bệnh tim mạch [1]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng bằng chứng tiền cứu từ các đoàn hệ lớn nhằm chứng minh tác động của Paleo trên các biến cố bệnh tật thực tế vẫn còn rất hạn chế [1].
Giới hạn cốt lõi: Thiếu vắng dữ liệu sau 1 năm
Điểm yếu lớn nhất của chế độ ăn Paleo ở thời điểm hiện tại là thời gian can thiệp của các thử nghiệm thường rất ngắn. Phần lớn các can thiệp lâm sàng chỉ kéo dài trong khoảng 14 ngày [3] hoặc 12 tuần [2].
Chưa có đủ các nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên theo dõi bệnh nhân sau 1 năm áp dụng để xác nhận xem liệu việc kiểm soát đường huyết và cải thiện mỡ máu có duy trì được bền vững hay không. Một mô hình ăn kiêng quá nghiêm ngặt thường đối mặt với tỷ lệ bỏ cuộc cao khi bước sang mốc thời gian nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Hơn nữa, số lượng người tham gia trong các thử nghiệm chuyên sâu như nghiên cứu năm 2015 chỉ giới hạn ở 24 người (14 người nhóm Paleo, 10 người nhóm ADA) [3]. Quy mô mẫu nhỏ khiến dữ liệu khó đại diện cho toàn bộ cộng đồng bệnh nhân đái tháo đường.
Những hiểu lầm và điểm bất cập của chế độ Paleo
Một hiểu lầm phổ biến là chế độ ăn Paleo hoàn toàn vượt trội hơn mọi hướng dẫn dinh dưỡng chính thống. Trên thực tế, để đạt điểm cao trong thang đo Paleo, người ăn không cần dùng ngũ cốc nguyên hạt hay các loại đậu, đồng thời việc tiêu thụ sữa lại bị chấm điểm âm [1].
Điều này đi ngược lại hoàn toàn với các hướng dẫn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), vốn xác định rau củ, các loại đậu, trái cây, sữa (sữa tươi và sữa chua) cùng ngũ cốc nguyên hạt là những nguồn cung cấp carbohydrate tối ưu [1]. Việc loại bỏ các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt có thể vô tình làm giảm lượng chất xơ dồi dào – một yếu tố đã được chứng minh qua phân tích tổng hợp trên 605 bệnh nhân là giúp giảm chỉ số HbA1c trung bình 0,55% và giảm đường huyết đói 9,97 mg/dL [5].
Ngoài ra, chế độ ăn Paleo có thể làm thay đổi gánh nặng đào thải axit qua thận. Một nghiên cứu năm 2014 kéo dài 14 ngày trên 13 người bệnh đái tháo đường type 2 cho thấy lượng axit bài tiết ròng qua nước tiểu (NAE) đo được ở nhóm ăn Paleo thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn theo ADA (+31±22 so với 112±52 mEq/ngày) do lượng lớn rau quả kiềm hóa, tuy nhiên các công thức ước tính thông thường đều đánh giá thấp tải lượng axit thực tế ở chế độ ăn này [6].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ này?
Do loại bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm cơ bản như sữa và ngũ cốc, chế độ ăn Paleo không phải là lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người. Người có bệnh lý nền suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi nạp lượng đạm lớn từ thịt nạc và hải sản.
Phụ nữ sau mãn kinh mắc đái tháo đường cũng cần cẩn trọng để bảo đảm cân bằng dinh dưỡng, do dữ liệu WHI cho thấy điểm số Paleo không làm giảm nguy cơ biến cố tim mạch [1]. Đối với người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin, việc cắt giảm đột ngột carbohydrate theo kiểu Paleo có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết nếu không được bác sĩ điều chỉnh liều thuốc kịp thời.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn áp dụng các ưu điểm của chế độ ăn Paleo vào thực tế đời sống, người bệnh không nhất thiết phải tuân thủ một cách cực đoan. Thay vào đó, bạn nên học hỏi việc tập trung vào nguồn thực phẩm tươi nguyên bản:
Ưu tiên các nguồn protein nạc như ức gà, cá, hải sản và tăng cường tối đa rau xanh, các loại quả mọng ít ngọt [2], [3]. Hạn chế triệt để thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn chứa nhiều muối bổ sung và đường tinh luyện [2], [3].
Thay vì cắt bỏ hoàn toàn các thực phẩm lành mạnh, bạn hoàn toàn có thể kết hợp tinh thần ăn sạch của Paleo với các nguồn carb giàu chất xơ được ADA khuyến nghị như đậu và ngũ cốc nguyên hạt [1]. Mọi thay đổi lớn trong chế độ ăn uống cần được thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn lâu dài.
