Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ tự nhiên để làm nước uống thanh nhiệt, bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị các bệnh lý thông thường. Cây lẹo mắt (danh pháp khoa học: Colubrina asiatica) là loài thảo dược được nhắc đến trong dân gian, tuy nhiên gần đây xuất hiện những lo ngại về việc liệu chiết xuất của cây này có gây hạ huyết áp đột ngột hay tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị tim mạch hay không.
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có: Không có dữ liệu khoa học nào xác nhận chiết xuất từ cây lẹo mắt làm tụt huyết áp bất thường hoặc gây tương tác dược lý nguy hiểm với thuốc tim mạch. Các nghiên cứu hóa thực vật và dược lý trên loài cây này hiện chỉ ghi nhận tác động ức chế vận động tự nhiên trên động vật gặm nhấm, kháng sốt rét và độc tính tế bào nhẹ, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào về tim mạch trên người.
Cơ chế tác động và những hoạt chất chính trong cây lẹo mắt
Loài cây lẹo mắt thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae), là loài thực vật chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp. Khi nghiên cứu về thành phần hóa học của loài này, các nhà khoa học phát hiện lá và cành của cây chứa một nhóm saponin đặc trưng có cấu trúc khung jujubogenin [1, 2].
Saponin là những glycoside tự nhiên thường thấy ở thực vật, bao gồm một phần ưa nước (chuỗi đường) gắn với một phần kỵ nước (aglycone). Ở cây lẹo mắt, cấu trúc triterpenoid khung jujubogenin đóng vai trò là khung chính tạo nên các phân tử đặc hiệu như colubrin hay colubrinoside [1].
Theo các giả thuyết suy đoán về dược lý học phân tử thông thường, các hợp chất saponin khung triterpenoid đôi khi được nghi ngờ có thể tác động lên hệ thống tuần hoàn, cơ tim hoặc chuyển hóa qua gan. Tuy nhiên, ở cây lẹo mắt, các saponin khung jujubogenin chưa hề được chứng minh có khả năng chẹn thụ thể tim mạch, ức chế kênh calci hay gây giãn mạch làm giảm huyết áp như suy đoán.
Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất Colubrina asiatica?
Cho đến nay, số lượng nghiên cứu về dược tính của cây lẹo mắt còn rất khiêm tốn, chủ yếu tập trung vào việc phân lập hoạt chất và thử nghiệm hoạt tính sinh học cơ bản trên tế bào hoặc động vật.
Một nghiên cứu hóa học và dược lý công bố năm 1983 đã tiến hành chiết xuất và phân lập hai hợp chất saponin từ lá cây lẹo mắt (Colubrina asiatica), xác định cấu trúc là colubrinoside và colubrin [1]. Nghiên cứu đã thử nghiệm hoạt tính trên chuột nhắt trắng [1]. Kết quả cho thấy cả hai chất này đều ức chế khả năng vận động tự phát của chuột, biểu hiện rõ ngay cả ở mức liều thấp là 1 mg/kg thể trọng [1]. Đồng thời, hai saponin này cho thấy tác dụng đối kháng với amphetamine (chất kích thích thần kinh) và có tác động hiệp đồng làm tăng tác dụng của chlordiazepoxide (thuốc an thần) [1]. Thử nghiệm này chỉ ra hoạt tính an thần, ức chế hệ thần kinh trung ương trên chuột nhắt chứ không ghi nhận bất kỳ dữ liệu nào về sự thay đổi huyết áp hay nhịp tim [1].
Một công trình khác được công bố vào năm 2000 tập trung sâu hơn vào cấu trúc lá cây lẹo mắt [2]. Nghiên cứu này phân lập thành công ba glycoside khung jujubogenin mới, đặt tên là 3''-O-acetylcolubrin, 3'',2''-O-diacetylcolubrin và 3''-O-acetyl-6''-O-trans-crotonylcolubrin, cùng với các chất đã biết như colubrin, rutin và kaempferol 3-O-rutinoside [2]. Nghiên cứu này là nghiên cứu thuần túy về hóa học phân tích quang phổ, không thực hiện bất kỳ phép đo huyết áp hay can thiệp dược lý trên người hay động vật [2].
Đến năm 2018, một nghiên cứu thực hiện trên cành cây lẹo mắt tại Thái Lan đã phân lập được 16 hợp chất, gồm 6 acid triterpene, 5 steroid, 1 dẫn xuất acid benzoic, 2 peptide, 1 sesquiterpenoid và 1 hợp chất nhóm jujubogenin [3]. Khi thử nghiệm hoạt tính sinh học, các nhà nghiên cứu nhận thấy hai hợp chất (hợp chất số 3 và 10) có hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum [3]. Một hợp chất khác (số 5) thể hiện hoạt tính kháng khuẩn lao [3]. Ngoài ra, năm hợp chất (số 3, 5, 6, 10 và 14) thể hiện độc tính tế bào ở mức yếu đối với các dòng tế bào ung thư nuôi cấy [3]. Nghiên cứu không khảo sát chức năng huyết động học, không thử nghiệm trên huyết áp động vật hay người [3].
Các nghiên cứu khác về saponin và thực vật, chẳng hạn như nghiên cứu phân tích docking phân tử caspase-3 [4], thử nghiệm độc tính sinh thái trên rễ cỏ [5], phân tích bộ gen tổng hợp saponin ở cây rau má [5, 7], hay đặc tính vi cấu trúc của saponin đậu nành [6], đều là các dữ liệu trên đối tượng thực vật khác, tế bào hoặc mô hình giả lập, không đại diện cho cây lẹo mắt và không có giá trị chứng minh tác động huyết áp của cây này.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhìn một cách khách quan, cây lẹo mắt (Colubrina asiatica) chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học thú vị, đặc biệt là nhóm saponin khung jujubogenin có khả năng làm dịu vận động cơ thể trên mô hình chuột [1]. Ngoài ra, chiết xuất cành cây còn chứa các phân tử có khả năng kháng ký sinh trùng sốt rét và kháng khuẩn ở mức độ thử nghiệm phòng thí nghiệm [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các nghiên cứu lâm sàng trên cơ thể người. Dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô phân lập chất hóa học [2, 8], thử nghiệm trên dòng tế bào [3], và thử nghiệm hành vi vận động trên chuột [1].
Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào đo lường tác động của chiết xuất cây lẹo mắt lên huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, sức cản mạch ngoại vi hay cung lượng tim. Vì vậy, giả thuyết cho rằng thảo dược này làm tụt huyết áp bất thường là một nhận định thiếu căn cứ khoa học xác thực. Tương tự, cảnh báo về tương tác nguy hiểm giữa saponin jujubogenin của cây với các nhóm thuốc tim mạch (như thuốc hạ áp, thuốc chống loạn nhịp) cũng chỉ là suy diễn chưa được kiểm chứng.
Những hiểu lầm thường gặp về cây lẹo mắt và huyết áp
Nhiều người thường mặc định rằng các loại cây lá dân gian có vị đắng hoặc tính mát đều có tác dụng "hạ hỏa", làm mát máu và dẫn đến hạ huyết áp. Đây là một quan niệm quy chụp. Một thảo dược làm an thần, giảm kích động thần kinh như saponin lá lẹo mắt trên chuột [1] không đồng nghĩa với việc nó sẽ gây giãn mạch hay làm tụt huyết áp lâm sàng.
Một hiểu lầm khác là quy đồng tác dụng của mọi loại saponin. Saponin là một nhóm chất khổng lồ xuất hiện ở nhiều loài như nhân sâm, rau má, đậu nành [5, 6]. Mỗi nhóm khung hóa học (như jujubogenin, ursane, lupane) sẽ mang lại các ái lực sinh học hoàn toàn khác biệt [1, 3, 5]. Không thể lấy tác động làm hạ huyết áp hay thay đổi mạch của một loại thảo dược chứa saponin khác để gán cho cây lẹo mắt.
Ngoài ra, không ít người lầm tưởng thảo dược thiên nhiên thì tuyệt đối an toàn và có thể dùng thay thế thuốc tây. Việc tự ý uống nước sắc lẹo mắt đậm đặc trong khi đang điều trị bệnh lý có thể dẫn đến những phản ứng không mong muốn do sự phức tạp của các thành phần hóa thực vật chưa được kiểm định đầy đủ trên người [3].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với chiết xuất này?
Do các saponin từ lá lẹo mắt thể hiện tác dụng ức chế vận động tự phát và có tính hiệp đồng làm tăng tác dụng của thuốc an thần thuộc nhóm benzodiazepine (như chlordiazepoxide) trên động vật [1], những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc bình thần hoặc thuốc ngủ cần đặc biệt cẩn trọng, tránh tự ý sử dụng đồng thời thảo dược này.
Mặc dù chưa có bằng chứng gây tụt huyết áp, những bệnh nhân đang điều trị bệnh tim mạch, người có tiền sử huyết áp thấp hoặc người đang uống thuốc hạ áp hàng ngày không nên tùy tiện dùng các loại nước nấu, cao chiết từ cây lẹo mắt. Việc bổ sung bất kỳ chất nào có hoạt tính sinh học chưa rõ ràng đều có thể tạo gánh nặng chuyển hóa qua gan, thận.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên sử dụng dược liệu này dưới dạng uống, bởi cây lẹo mắt hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn độc tính sinh sản hay liều lượng an toàn trên người.
Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn
Trong đời sống, cây lẹo mắt thường chỉ được biết đến qua các bài thuốc kinh nghiệm truyền miệng cục bộ. Vì khoa học hiện đại chưa công bố liều lượng an toàn, thời điểm dùng tối ưu hay quy trình chuẩn hóa chiết xuất cho người, người dân không nên tự ý thu hái thân lá để sắc uống thay trà hàng ngày.
Nếu có ý định sử dụng cây lẹo mắt để hỗ trợ sức khỏe theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên sử dụng ở dạng đắp ngoài da (nếu kinh nghiệm dân gian cho phép) hoặc chỉ dùng một lượng rất nhỏ sau khi đã tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý phối hợp dược liệu này với các thuốc tân dược điều trị tim mạch, thần kinh hay thuốc cảm sốt thông thường.
Khi gặp bất kỳ triệu chứng hoa mắt, chóng mặt, mệt lả hay nhịp tim bất thường sau khi lỡ dùng các bài thuốc từ thảo mộc lạ, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chỉ số huyết áp và chức năng tuần hoàn.
Cây lẹo mắt (Colubrina asiatica) là một nguồn dược liệu phong phú về các hợp chất saponin khung jujubogenin với một số hoạt tính sinh học tiềm năng trên động vật và tế bào [1, 8]. Tuy nhiên, lo ngại về việc loài cây này làm tụt huyết áp bất thường hay gây tương tác nguy hại với thuốc tim mạch hiện vẫn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học thực nghiệm nào xác nhận. Mọi người nên duy trì thói quen dùng thuốc khoa học, tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và không tự ý sử dụng các thảo dược chưa được kiểm chứng rõ ràng.
