Củ kiệu từ lâu đã là món ăn kèm quen thuộc trong mâm cơm người Việt, nhất là vào dịp Tết để giảm bớt cảm giác ngấy mỡ. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng chiết xuất từ loại củ này có khả năng lọc sạch mỡ máu và ngừa xơ vữa động mạch. Thắc mắc này khiến không ít người tìm mua các chế phẩm chứa tinh chất kiệu với hy vọng hạ cholesterol mà không cần dùng thuốc.

Bằng chứng thực tế cho thấy chiết xuất từ củ kiệu đúng là có hoạt tính hỗ trợ hạ mỡ máu trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [1]. Tuy nhiên, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đối với riêng củ kiệu hiện vẫn chưa được công bố [2]. Các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở mô hình chuột, tế bào và các phân tích tổng hợp trên nhóm thực vật họ Hành tỏi nói chung [1, 2].

Cơ chế tác động của hoạt chất trong củ kiệu

Củ kiệu có tên khoa học là Allium chinense, cùng chi với hành và tỏi [1]. Trong y học cổ truyền phương Đông, dược liệu từ củ kiệu khô (thường gọi là Giới bạch) được sử dụng để điều trị các chứng đau tức ngực và bệnh tim mạch [2]. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng củ kiệu chứa các nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học chính bao gồm tinh dầu bay hơi, hợp chất chứa nitơ và saponin steroid [2].

Trong số này, các saponin steroid được coi là thành phần hóa học đặc trưng nhất của củ kiệu [2]. Các hợp chất này tham gia vào quá trình chống oxy hóa và cải thiện chuyển hóa mỡ [1, 4]. Ngoài ra, quá trình peroxy hóa lipid và sự gia tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) là yếu tố thúc đẩy tổn thương thành mạch cùng các bệnh tim mạch [1, 5].

Một nghiên cứu năm 2010 trên dòng tế bào cơ tim chuột H9C2 cho thấy các hợp chất steroid chiết xuất từ củ kiệu (bao gồm steroid glycoside và aglycone tương ứng) giúp bảo vệ tế bào trước tình trạng stress oxy hóa do H2O2 gây ra [3]. Nồng độ 20 micromol/L của các steroid này giúp giảm sự gia tăng quá mức của nitric oxide, malondialdehyde và nồng độ canxi tự do nội bào, qua đó làm giảm tổn thương peroxy hóa màng tế bào [3]. Đáng chú ý, các steroid có khung spirostane thể hiện khả năng bảo vệ tế bào mạnh hơn dạng khung furostane [3].

Bằng chứng tiền lâm sàng trên mô hình động vật

Tác dụng hạ mỡ máu thực sự của củ kiệu được ghi nhận rõ nét nhất qua một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2016 [1]. Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã đánh giá hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm và hiệu quả hạ lipid máu trên chuột cống trắng chủng Wistar bị gây tăng mỡ máu bằng chế độ ăn giàu chất béo [1].

Kết quả cho thấy dịch chiết ethanol từ củ kiệu có hoạt tính chống oxy hóa đáng kể thông qua khả năng dọn gốc tự do DPPH, hàm lượng polyphenol toàn phần và lực khử [1]. Khi cho chuột ăn chế độ giàu chất béo sử dụng chiết xuất tinh dầu củ kiệu liều cao, các chỉ số cholesterol toàn phần, triglyceride và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) trong cả huyết thanh và gan đều giảm rõ rệt [1].

Đồng thời, hàm lượng cholesterol lipoprotein tỷ trọng cao (HDL - mỡ máu tốt) trong huyết thanh chuột tăng lên đáng kể khi so sánh với nhóm đối chứng dùng thuốc probucol [1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận lượng mỡ nội tạng ở nhóm chuột dùng tinh dầu kiệu liều cao đã giảm đi [1]. Ngoài ra, cả nhóm dùng tinh dầu liều cao và nhóm dùng chiết xuất bã củ kiệu đều cho thấy tác dụng bảo vệ mô gan, giảm bớt các biến đổi mô bệnh học do mỡ tích tụ [1].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên động vật gặm nhấm trong môi trường phòng thí nghiệm [1]. Liều lượng tinh dầu chiết xuất dùng cho chuột rất đậm đặc, khác biệt hoàn toàn với việc ăn củ kiệu thông thường trong bữa ăn hàng ngày.

Bằng chứng mở rộng từ các cây họ Hành tỏi

Do thiếu nghiên cứu lâm sàng riêng biệt trên củ kiệu, các nhà khoa học thường tham chiếu thêm dữ liệu từ chi thực vật Hành tỏi (Alliaceae). Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 đã đánh giá 22 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng (thực hiện từ năm 1981 đến 2022) trên bệnh nhân rối loạn lipid máu sử dụng chiết xuất từ thực vật họ Hành tỏi [4].

Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng chiết xuất từ nhóm thực vật này giúp giảm đáng kể mức cholesterol toàn phần trung bình 15,2 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -21,3 đến -9,1) và giảm cholesterol LDL trung bình 12,0 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -18,1 đến -5,7) [4]. Tuy nhiên, theo hệ thống đánh giá GRADE, độ tin cậy của bằng chứng này vẫn ở mức thấp [4].

Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng giả dược năm 2022 trên 49 bệnh nhân rối loạn lipid máu (chia nhóm dùng 500 mg bột củ Allium hirtifolium - một loài cùng chi với củ kiệu, uống 2 lần mỗi ngày trong 6 tuần) cũng cho thấy sự giảm rõ rệt cholesterol toàn phần và LDL so với giả dược mà không gây ảnh hưởng xấu tới men gan hay chức năng thận [5]. Dẫu vậy, những kết quả này không thể dùng để khẳng định tương đương cho củ kiệu thông thường.

Giới hạn và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều dưa kiệu muối chua mỗi ngày là có thể "quét sạch" mỡ máu hoặc thay thế hoàn toàn thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe.

Thứ nhất, toàn bộ bằng chứng hạ lipid máu trực tiếp của củ kiệu (Allium chinense) đến thời điểm này mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên chuột cống và thử nghiệm tế bào [1, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào xác định liều lượng chiết xuất kiệu an toàn và hiệu quả cho người mỡ máu cao [2].

Thứ hai, các nghiên cứu sử dụng dịch chiết tinh dầu đậm đặc hoặc hoạt chất steroid tinh khiết từ củ kiệu, chứ không phải dạng củ kiệu ngâm chua ngọt nhiều đường muối [1, 5]. Do đó, ăn dưa kiệu không mang lại nồng độ hoạt chất tương đương với các chiết xuất thực nghiệm. Món ăn này hoàn toàn không có khả năng thay thế thuốc chỉ định hạ lipid máu.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng củ kiệu?

Mặc dù củ kiệu là thực phẩm tự nhiên, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng lượng lớn hoặc dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc:

  • Người mắc bệnh lý dạ dày, đại tràng: Củ kiệu chứa tinh dầu cay nồng và thường được chế biến dưới dạng lên men chua, dễ kích thích niêm mạc đường tiêu hóa, gây ợ chua hoặc đau thượng vị.
  • Người bệnh thận và tăng huyết áp: Củ kiệu muối truyền thống chứa lượng muối natri rất cao. Việc ăn nhiều sẽ làm tăng giữ nước, tăng gánh nặng cho thận và khiến huyết áp khó kiểm soát.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông: Các nghiên cứu dược lý cho thấy củ kiệu có tác dụng kéo dài thời gian đông máu và ức chế ngưng tập tiểu cầu [2]. Dùng chiết xuất kiệu đậm đặc liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu kéo dài.

Áp dụng thực tế củ kiệu trong chế độ ăn

Để tận dụng giá trị của củ kiệu mà không gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe, người tiêu dùng nên xem đây là một loại gia vị và rau củ hỗ trợ lối sống lành mạnh hơn là một vị thuốc đặc trị:

  • Cách chế biến: Nên ưu tiên dùng củ kiệu tươi để xào nấu cùng thịt nạc, cá hoặc thêm vào súp thay vì chỉ ăn dạng ngâm chua ngọt nhiều đường muối. Nếu ăn dưa kiệu ngâm, nên rửa qua nước đun sôi để nguội để giảm bớt độ mặn và độ chua.
  • Liều lượng và thời điểm: Chỉ nên ăn lượng vừa phải như một món gia vị kích thích tiêu hóa trong bữa ăn chính, không nên ăn khi bụng đang đói cồn cào. Vì chưa có liều khuyến cáo chuẩn từ các thử nghiệm trên người, việc sử dụng các viên uống chiết xuất củ kiệu cô đặc cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
  • Kết hợp lối sống: Kiểm soát mỡ máu đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ việc hạn chế chất béo bão hòa, vận động thể lực đều đặn và duy trì cân nặng hợp lý, không thể dựa dẫm vào một loại thảo mộc đơn lẻ.

Củ kiệu và các chiết xuất từ củ kiệu chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa, steroid và tinh dầu hứa hẹn khả năng cải thiện mỡ máu trên mô hình động vật [1, 4]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên tự ý dùng củ kiệu thay thế thuốc điều trị mỡ máu khi chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực trên người. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng để bảo vệ sức khỏe tim mạch bền vững.