Cây xương khô (còn gọi là cây giao, kim giao, san hô xanh, tên khoa học là Euphorbia tirucalli) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa viêm xoang, mụn nhọt hay đau nhức xương khớp. Nhiều người thường tự ý bẻ cành lấy nhựa hoặc nấu nước uống với hy vọng chặn đứng các cơn đau viêm dai dẳng.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy khả năng kháng viêm của cây xương khô mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn trên người.
Cơ chế tác động sinh học trong ống nghiệm
Về mặt hóa thực vật học, chiết xuất từ cây xương khô chứa nhiều nhóm hoạt chất đáng chú ý như diterpenoid, triterpenoid, polyphenol, flavonoid và tannin [1], [2]. Trong các thử nghiệm sinh hóa, các phân đoạn giàu steroid và terpenoid chiết xuất từ rễ cây xương khô cho thấy khả năng can thiệp vào nhiều phản ứng sinh học liên quan đến viêm nhiễm [3].
Cụ thể, chiết xuất này có khả năng ức chế đáng kể việc giải phóng các cytokine tiền viêm quan trọng như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interferon-gamma (IFN-gamma) [3]. Ngoài ra, dịch chiết còn cho thấy sự ức chế phụ thuộc liều lượng đối với hai enzym chính kích hoạt quá trình đau và phản ứng sưng tấy là cyclooxygenase (COX) và nitric oxide synthase (NOS) [3].
Ở mức độ phân tử, các phân đoạn hoạt chất từ rễ cây còn thể hiện tác dụng làm giảm sự biến tính protein của huyết thanh bò (BSA) do nhiệt gây ra, đồng thời thể hiện hoạt tính kháng men tiêu protein (anti-proteinase) [3]. Những cơ chế phân tử này phần nào lý giải cho các biểu hiện giảm sưng, hạ sốt hoặc giảm đau trong các mô hình thực nghiệm ban đầu.
Bằng chứng kháng viêm trên mô hình động vật
Tại các mô hình động vật thực nghiệm, phân đoạn giàu steroid và terpenoid từ chiết xuất thủy phân cồn rễ cây Euphorbia tirucalli đã bộc lộ tác dụng kháng viêm và giảm đau rõ rệt [3]. Nghiên cứu năm 2018 trên chuột cho thấy, phân đoạn này bảo vệ chuột khỏi cơn đau quặn do tiêm axit axetic ở mức 71,25 ± 2,5% với liều 75 mg/kg, và bảo vệ 74,25 ± 5,1% trước cơn đau thần kinh trung ương ở liều 100 mg/kg [3].
Đặc biệt, ở liều dùng 100 mg/kg trên mô hình viêm cấp tính, dịch chiết rễ cây đạt mức bảo vệ lên đến 96,97%, cao hơn 1,6 lần so với nhóm dùng thuốc đối chứng chuẩn [3]. Bên cạnh đó, hoạt chất này còn bảo vệ 62,45% trước tình trạng co thắt phế quản hoặc khó thở do histamine gây ra ở mô hình thực nghiệm hen suyễn [3].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu năm 2013 đánh giá tác động của dịch chiết thô Euphorbia tirucalli trong việc làm lành vết thương ngoài da ở 20 con chuột nhắt Swiss bị cắt tổn thương đường kính 1 cm trên lưng [4]. Động vật được bôi 0,1 mL dịch chiết cồn nồng độ 30 mg/mL mỗi ngày và đánh giá sau 7 và 14 ngày [4]. Kết quả kiểm tra mô bệnh học vào ngày thứ 14 ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về tình trạng viêm cấp tính (p = 0,014) và xơ hóa mô (p = 0,018) so với nhóm chuột đối chứng dùng nước muối sinh lý [4].
Bằng chứng về khả năng điều hòa miễn dịch và kháng khuẩn
Ngoài việc tác động trực tiếp lên phản ứng viêm, chiết xuất từ mủ cây xương khô còn can thiệp sâu vào hệ thống tế bào miễn dịch nguyên phát của con người khi nuôi cấy trong ống nghiệm [5]. Nghiên cứu năm 2011 trên các tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) từ người khỏe mạnh chỉ ra rằng dịch chiết mủ Euphorbia tirucalli có khả năng kích hoạt đồng thời cả sự tăng sinh lẫn quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào lympho, nổi bật nhất là quần thể tế bào lympho T CD3(+) [5]. Đáng chú ý, phân đoạn tinh sạch từ xương khô có thể kích thích tế bào lympho tăng sinh độc lập mà không cần đến sự hỗ trợ của các tế bào trình diện kháng nguyên phụ trợ [5].
Tại Việt Nam, nghiên cứu năm 2021 tiến hành tại tỉnh Bình Thuận trên các bộ phận của cây xương khô đã phân lập được các hoạt chất scopoletin, axit gallic và axit piperic từ phân đoạn ethyl acetate của thân cây [2]. Phân đoạn này chứa hàm lượng polyphenol từ 16,65 đến 106,32 mg EqAG/g và flavonoid từ 97,97 đến 450,83 mcg QE/g, thể hiện hoạt tính chống oxy hóa dọn gốc tự do với giá trị SC50 từ 12,91 đến 528,33 mcg/mL, cùng khả năng ức chế vi khuẩn Xanthomonas axonopodis [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2015 cũng ghi nhận dịch chiết nước và chế phẩm mủ cây có khả năng ức chế nấm men cơ hội Cryptococcus neoformans với nồng độ ức chế tối thiểu từ 3,2 đến trên 411 mcg/mL, đồng thời không ghi nhận tổn hại DNA trên tế bào bạch cầu người ở các nồng độ thử nghiệm [1].
Ranh giới mong manh giữa kháng viêm và độc tính thực tế
Mặc dù có tiềm năng kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong môi trường nuôi cấy, việc sử dụng cây xương khô tự nhiên tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với các cơ quan nội tạng. Cần lưu ý rằng không phải mọi tổn thương viêm đều đáp ứng tốt với dịch chiết này [6]. Một nghiên cứu năm 2013 trên 16 chuột nhắt Swiss cái trưởng thành có vết mổ 1 cm ở dạ dày cho thấy việc cho uống 1 mL dịch chiết cồn thô xương khô ở liều 30 mg/ml mỗi ngày không đem lại khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về mặt mô học hay đại thể so với nhóm dùng nước muối [6].
Nghiêm trọng hơn, công bố khoa học vào năm 2025 trên chuột cống trắng Wistar khỏe mạnh đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về độc tính toàn thân của mủ cây xương khô [7]. Khi cho chuột uống mủ cây qua đường xông dạ dày với liều 13,47 mg/kg liên tục trong 15 ngày, chức năng thận bị suy giảm nghiêm trọng [7].
Các chỉ số huyết động học thận gồm độ lọc cầu thận (GFR), dòng huyết tương qua thận (RPF) và dòng máu qua thận (RBF) đều giảm mạnh, trong khi sức cản mạch máu thận (RVR) và huyết áp động mạch trung bình (MAP) lại tăng cao [7]. Phân tích mô thận của nhóm chuột này ghi nhận sự gia tăng vượt trội của các sản phẩm oxy hóa protein tiến triển, men myeloperoxidase, nitric oxide cùng các gốc tự do peroxynitrite/hydroxyl [7]. Điều này chứng minh mủ cây xương khô vừa gây rối loạn huyết động vừa thúc đẩy tổn thương viêm và oxy hóa trực tiếp ở thận ngay cả trên cơ thể khỏe mạnh [7].
Hiểu lầm thường gặp và khoảng cách đến ứng dụng lâm sàng
Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống hiện nay là xem cây xương khô như một loại “thần dược” lành tính chỉ vì nó là thảo mộc mọc hoang quanh nhà. Nhiều người lầm tưởng rằng dịch chiết có hoạt tính kháng viêm trong ống nghiệm thì khi hái cành cây đun nước uống hoặc nhỏ trực tiếp dịch mủ vào mũi sẽ chữa khỏi viêm xoang hay các bệnh khớp.
Thực tế hoàn toàn ngược lại. Toàn bộ các phát hiện về khả năng giảm đau, ức chế cytokine TNF-alpha, IFN-gamma hay chống co thắt phế quản mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột) hoặc tế bào cô lập [3], [5]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận liều dùng an toàn hay chứng minh hiệu quả chữa bệnh.
Cây xương khô thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), trong đó thành phần chứa nhiều este phorbol - nhóm chất có khả năng kích ứng rất mạnh và liên quan đến độc tính sinh học phức tạp [1]. Việc tự ý đưa một lượng nhựa cây chưa qua tinh chế, định chuẩn vào cơ thể rất dễ biến một chất kháng viêm tiềm năng thành tác nhân gây viêm cấp, hoại tử niêm mạc và suy giảm chức năng các cơ quan bài tiết [7].
Ai nên thận trọng?
Do dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn trên người chưa được thiết lập, mọi người dân tuyệt đối không tự ý dùng cây xương khô để chữa bệnh. Nhóm người có bệnh nền suy thận hoặc tiền sử bệnh lý tim mạch, huyết áp cần tránh xa loại cây này, bởi nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh mủ cây gây tăng sức cản mạch máu, tăng huyết áp trung bình và gây độc thận trực tiếp [7].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm, chưa từng có dữ liệu khoa học về độ an toàn trên các nhóm này. Ngoài ra, việc dùng mủ cây tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mắt hay mũi có thể gây kích ứng bỏng rát nghiêm trọng do tác động kích hoạt tế bào và hoạt tính tẩy rửa mạnh của nhựa cây họ Thầu dầu [5], [1].
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh khi gặp các vấn đề về viêm mạn tính như viêm khớp, hen suyễn hay viêm đường hô hấp không nên đánh cược sức khỏe bằng các bài thuốc truyền miệng từ cây xương khô. Cần tuân thủ phác đồ điều trị đã được khoa học kiểm chứng từ bác sĩ chuyên khoa.
Trong đời sống, cây xương khô hiện tại chủ yếu chỉ nên được sử dụng an toàn với mục đích làm cây cảnh hoặc rào chắn phong cảnh ngoài trời [1]. Khi cắt tỉa loại cây này, cần đeo găng tay bảo hộ và kính mắt để tránh việc mủ cây bắn vào niêm mạc hoặc dính trên da hở. Nếu có nguyện vọng sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào có nguồn gốc thảo dược, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.
Tóm lại, chiết xuất cây xương khô (Euphorbia tirucalli) thực sự thể hiện hoạt tính kháng viêm, giảm đau và điều hòa miễn dịch đáng chú ý trong các mô hình thí nghiệm sinh học [3], [5]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc trên tay người bệnh vẫn còn rất xa, bị chặn lại bởi nguy cơ độc tính đối với mạch máu và chức năng thận [7]. Tuyệt đối không tự ý hái dùng loại thảo mộc này khi chưa có quy trình bào chế chuẩn hóa và sự cho phép của cơ quan y tế.
