Chiết xuất hạt nho hạ huyết áp: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Tăng huyết áp là vấn đề sức khỏe cộng đồng phổ biến, thôi thúc nhiều người tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ tự nhiên từ thảo dược ^[1]. Trong số đó, chiết xuất hạt nho (Grape Seed Extract - GSE) nổi lên như một thực phẩm bảo vệ sức khỏe được quảng bá rộng rãi về công dụng hạ số đo huyết áp và bảo vệ tim mạch ^[2], ^[3]. Rất nhiều độc giả băn khoăn liệu hoạt chất này có thực sự hiệu quả và có thể thay thế hoàn toàn thuốc kê đơn hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chiết xuất hạt nho có ghi nhận tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp ở mức độ nhẹ đến trung bình trong một số thử nghiệm lâm sàng ^[4], ^[2]. Tuy nhiên, mức độ giảm này khá khiêm tốn, kết quả giữa các nghiên cứu còn nhiều điểm chưa đồng nhất và nó hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị bằng thuốc hạ áp tiêu chuẩn ^[4], ^[5], ^[1].

Cơ chế sinh học: Hạt nho tác động lên mạch máu ra sao?

Chiết xuất từ hạt nho rất giàu các hợp chất polyphenol tự nhiên ^[4]. Đây là những chất chống oxy hóa mạnh, đóng vai trò ngăn ngừa các tổn thương tế bào do gốc tự do gây ra trong cơ thể ^[4].

Ở mức độ thực nghiệm trên động vật, các dữ liệu chỉ ra rằng chiết xuất hạt nho có thể dẫn đến sự giãn mạch phụ thuộc vào nội mô ở động mạch chủ của thỏ ^[4]. Nghiên cứu trên chuột cống tăng huyết áp tự phát cho thấy các polyphenol giúp cải thiện chức năng nội mô của các mạch máu lớn thông qua việc tăng cường hoạt tính sinh học của oxit nitric (NO) và làm hạ huyết áp ^[4]. Thêm vào đó, thử nghiệm trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người gợi ý hợp chất polyphenol resveratrol có thể tăng cường biểu hiện và hoạt động của enzym tổng hợp oxit nitric nội mô (eNOS), nhiều khả năng thông qua con đường truyền tín hiệu PI3K/Akt ^[4].

Các cơ chế này cho thấy tiềm năng làm giãn thành mạch của hạt nho ^[4]. Ngoài ra, ở người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp nhẹ, việc dùng bột nho hoặc chiết xuất nho còn ghi nhận mối liên hệ với việc giảm căng thẳng oxy hóa, cải thiện độ nhạy insulin và giảm phân tử co mạch endothelin ^[1]. Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng cơ chế sinh học cơ bản tạo nên lợi ích hạ áp ở người đến nay phần lớn vẫn mang tính suy đoán ^[4].

Bằng chứng từ các phân tích gộp lâm sàng

Để đánh giá chính xác tác động của chiết xuất hạt nho, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều tổng quan hệ thống và phân tích gộp (meta-analysis) trên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở người ^[4], ^[2], ^[5].

Một phân tích gộp công bố năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu từ 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 390 người tham gia ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt nho giúp hạ huyết áp tâm thu trung bình 1,54 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -2,85 đến -0,22; p = 0,02) và giảm nhịp tim 1,42 nhịp/phút (khoảng tin cậy 95%: -2,50 đến -0,34; p = 0,01) ^[2]. Tuy nhiên, phân tích này không tìm thấy tác động đáng kể nào đối với huyết áp tâm trương, mỡ máu hay chỉ số viêm CRP ^[2].

Đến năm 2016, một phân tích gộp cập nhật có quy mô lớn hơn được tiến hành trên 16 thử nghiệm với 810 đối tượng ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận chiết xuất hạt nho tạo ra tác động có lợi rõ rệt lên cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ^[4]. Hiệu quả hạ áp thể hiện rõ nét hơn ở những đối tượng trẻ tuổi hoặc béo phì, cũng như những bệnh nhân có rối loạn chuyển hóa ^[4].

Gần đây hơn, một phân tích gộp năm 2022 bao gồm 19 thử nghiệm đối chứng ở người trưởng thành lại đưa ra kết quả có phần khác biệt ^[5]. Chiết xuất hạt nho giúp giảm huyết áp tâm trương trung bình 2,20 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -3,79 đến -0,60) và giảm nhịp tim 1,25 nhịp/phút (khoảng tin cậy 95%: -2,32 đến -0,19) ^[5]. Trái lại, nó không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp tâm thu (giảm 3,55 mmHg nhưng khoảng tin cậy từ -7,59 đến 0,49) cũng như chức năng giãn mạch qua dòng chảy (FMD) ^[5]. Phân tích cũng chỉ ra mối quan hệ phi tuyến tính có ý nghĩa giữa huyết áp tâm trương với liều lượng và thời gian bổ sung ^[5].

Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống năm 2021 cũng chỉ ra chiết xuất hạt nho có thể giúp giảm huyết áp tâm thu và tâm trương ở người tăng huyết áp hoặc có hội chứng chuyển hóa, dù bằng chứng giữa các nghiên cứu vẫn còn sự khác biệt ^[6].

Các thử nghiệm can thiệp riêng lẻ ghi nhận điều gì?

Bên cạnh các phân tích gộp, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp riêng lẻ cũng cho thấy nhiều khía cạnh đáng chú ý về hiệu quả của hạt nho ^[1], ^[3], ^[7].

Một thử nghiệm chéo, mù đôi, ngẫu nhiên cho thấy việc bổ sung cấp tính chiết xuất hạt nho làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu và huyết áp động mạch trung bình ở cả nam giới có cân nặng bình thường (huyết áp tâm thu từ 103 ± 4 giảm xuống 99 ± 3 mmHg) và nam giới béo phì (từ 118 ± 3 giảm xuống 112 ± 5 mmHg) ^[3]. Ở nhóm béo phì, hiệu ứng này có thể liên quan đến việc giảm cung lượng tim ^[3]. Một thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược, mù đôi khác ghi nhận việc dùng 400 mg chiết xuất proanthocyanidin hạt nho mỗi ngày trong 12 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình tới 13 mmHg ở người trung niên tiền tăng huyết áp, đồng thời cải thiện các thông số về độ đàn hồi của mạch máu ^[3].

Năm 2023, nghiên cứu can thiệp chéo, mù đôi mang tên PRECISE được thực hiện trên 14 người từ 45 tuổi trở lên, có chỉ số BMI trên 28 kg/m2 và có nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 ^[7]. Nhóm can thiệp được cho dùng kết hợp 300 mg chiết xuất hạt nho cùng 250 mg chiết xuất việt quất đen mỗi ngày trong 12 tuần ^[7]. Kết quả theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ cho thấy huyết áp tâm thu giảm 4,7 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 2,3 mmHg ^[7]. Điều thú vị là các nhà nghiên cứu phát hiện sự đáp ứng hạ áp liên quan chặt chẽ đến sự hiện diện của một số vi khuẩn đường ruột (như chi khuẩn liên quan đến Fusicatenibacter) và các chất chuyển hóa phenolic trong phân ^[7].

Dù vậy, dữ liệu không hoàn toàn đồng nhất ^[1]. Có nghiên cứu cho thấy dùng chiết xuất hạt nho 6 tuần giúp hạ áp ở người tăng huyết áp nhẹ kèm cải thiện độ nhạy insulin, nhưng một nghiên cứu kéo dài 8 tuần khác lại ghi nhận hoạt chất này không làm thay đổi huyết áp đáng kể ở người tăng huyết áp nhẹ đến trung bình ^[1].

Vì sao kết quả giữa các nghiên cứu lại mâu thuẫn?

Sự không nhất quán giữa các kết quả nghiên cứu lâm sàng xuất phát từ nhiều yếu tố kỹ thuật và đặc điểm đối tượng nghiên cứu ^[4], ^[5], ^[1].

Đầu tiên là sự khác biệt về mức huyết áp ban đầu của người tham gia ^[4], ^[1]. Các thử nghiệm ghi nhận kết quả hạ áp rõ rệt thường tuyển chọn đối tượng tiền tăng huyết áp có huyết áp tâm thu dưới 139 mmHg ^[1]. Ngược lại, những nghiên cứu thu nhận người có mức huyết áp ban đầu cao hơn, lên tới 159 mmHg, lại khó ghi nhận tác động đáng kể ^[1].

Yếu tố tiếp theo là liều lượng và thời gian sử dụng chiết xuất hạt nho không có sự đồng nhất giữa các nghiên cứu ^[5], ^[3]. Thời gian can thiệp có thể dao động từ bổ sung cấp tính, 4 tuần, 6 tuần, 8 tuần đến 12 tuần ^[1], ^[3], ^[7]. Thiết kế nghiên cứu, quy trình ngẫu nhiên hóa và đặc điểm chủng tộc của đối tượng tham gia (như người gốc Á, người da trắng hoặc hỗn hợp) cũng tạo nên sự sai lệch về mặt thống kê ^[4], ^[1].

Hiểu lầm thường gặp: Có thể bỏ thuốc huyết áp để dùng hạt nho?

Hiểu lầm nguy hiểm nhất hiện nay là quan điểm cho rằng chiết xuất thảo dược tự nhiên như hạt nho có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tăng huyết áp do bác sĩ kê đơn.

Thực tế lâm sàng chứng minh chiết xuất hạt nho chỉ mang lại mức giảm dao động khiêm tốn (khoảng 1 - 4 mmHg đối với huyết áp tâm thu hoặc tâm trương tùy từng phân tích) ^[2], ^[5], ^[7]. Mức hạ áp này có ý nghĩa hỗ trợ phòng ngừa trên nhóm tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp mức độ rất nhẹ ^[6], ^[1], ^[3]. Đối với những người đã mắc bệnh tăng huyết áp thực sự, mức giảm khiêm tốn này không đủ để đưa huyết áp về ngưỡng an toàn ^[1].

Đáng chú ý, trong một thử nghiệm trên động vật (chuột cống tăng huyết áp tự phát), khi ngừng đột ngột dịch chiết bã hạt nho sau 3 tuần sử dụng do chứng không dung nạp qua đường xông dạ dày, các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng huyết áp tâm thu tăng vọt trở lại ^[8]. Hiện tượng này được lý giải tương tự như phản ứng "huyết áp dội ngược" (rebound effect) thường gặp ở các thuốc hạ huyết áp ^[8]. Do đó, việc tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng thảo dược có thể dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm. Chiết xuất hạt nho không phải là thuốc chữa khỏi bệnh tăng huyết áp.

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất hạt nho?

Mặc dù chiết xuất hạt nho có nguồn gốc tự nhiên, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng hoạt chất này.

Trước hết, những bệnh nhân đang được điều trị bằng thuốc hạ áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị ^[8]. Việc tự ý kết hợp chiết xuất hạt nho liều cao có thể gây ra những tương tác chưa lường trước hoặc làm biến động huyết áp ngoài tầm kiểm soát ^[8].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng hiện có chỉ tập trung đánh giá trên người trưởng thành, người thừa cân béo phì, người tiền tăng huyết áp, người có hội chứng chuyển hóa hoặc nguy cơ đái tháo đường ^[4], ^[3], ^[7]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn và hiệu quả của chiết xuất hạt nho trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng.

Người có tiền sử dị ứng với các sản phẩm từ nho cũng cần tránh sử dụng. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác đều cần hỏi ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Chiết xuất hạt nho có thể được xem xét như một biện pháp hỗ trợ cải thiện sức khỏe tim mạch ở người có nguy cơ tim mạch hoặc tiền tăng huyết áp ^[5], ^[3].

Trong các thử nghiệm lâm sàng mang lại kết quả tích cực, liều lượng chiết xuất hạt nho được nghiên cứu thường rơi vào khoảng 300 mg đến 400 mg mỗi ngày, kéo dài trong khoảng 12 tuần ^[3], ^[7]. Một số nghiên cứu cũng cho thấy việc kết hợp 300 mg chiết xuất hạt nho với chế độ ăn giảm khoảng 250 kcal mỗi ngày giúp cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch tốt hơn ở người thừa cân, béo phì ^[3]. Ngoài ra, việc duy trì lối sống lành mạnh như không hút thuốc lá khi bổ sung chiết xuất hạt nho đã được ghi nhận giúp cải thiện đáng kể huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và độ đàn hồi mạch máu ^[3].

Tóm lại, chiết xuất hạt nho cho thấy tiềm năng hỗ trợ hạ huyết áp nhẹ và cải thiện sức khỏe mạch máu trong các nghiên cứu lâm sàng ^[4], ^[3]. Tuy nhiên, hoạt chất này không thể thay thế cho thuốc hạ áp hay một lối sống khoa học. Người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện đều đặn và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.