Đau nhức xương khớp kéo dài khiến nhiều người tìm đến các loại thảo dược lưu truyền trong dân gian để tìm kiếm sự hỗ trợ tự nhiên. Chiết xuất từ các cây thuộc chi Kadsura (thường được biết đến là nhóm ngũ vị tử nam) gần đây nhận được nhiều lời đồn thổi về công dụng giảm viêm sưng khớp nhanh chóng.
Thực tế, các hoạt chất chiết xuất từ chi thảo dược này đã ghi nhận những hoạt tính kháng viêm đáng chú ý trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, hiệu quả này chủ yếu xuất hiện trên các mô hình tế bào nhân tạo hoặc động vật thực nghiệm, hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô trên cơ thể người để xác nhận việc uống chiết xuất thô có thể thay thế thuốc chữa viêm khớp.
Hoạt chất tự nhiên và cơ chế ngăn chặn viêm tế bào
Chi Kadsura thuộc họ Schisandraceae gồm 29 loài phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á [1]. Trong dân gian, một số loài được dùng với mục đích hoạt huyết, chỉ thống, khu phong trừ thấp, điều trị các chứng phong thấp [1]. Các thành phần hoạt tính sinh học chính bao gồm triterpenoid và lignan, thể hiện tiềm năng bảo vệ gan, chống oxy hóa và ức chế các phản ứng viêm liên quan đến viêm khớp dạng thấp [1].
Về mặt sinh học, phản ứng viêm trong khớp được duy trì bởi sự tăng sinh bất thường của các tế bào màng hoạt dịch tương tự nguyên bào sợi (gọi tắt là tế bào RA-FLS). Nhóm triterpenoid và các dẫn xuất tự nhiên đã được nhiều chuyên gia dược lý chú ý nhờ phổ hoạt tính sinh học rộng, đặc biệt là khả năng điều hòa miễn dịch và ngăn phản ứng viêm mạn tính [2]. Khi đưa vào đĩa nuôi cấy tế bào, các hoạt chất này can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu hóa học duy trì quá trình viêm sưng màng khớp [3].
Cụ thể, con đường truyền tín hiệu NF-kappaB là một trong những trục kích hoạt viêm then chốt ở khớp [3]. Khi bị ức chế, các tế bào sinh viêm không còn nhận được tín hiệu nhân lên, từ đó giảm tiết các chất trung gian gây tổn thương sụn [3]. Dù vậy, những diễn biến này diễn ra bên trong môi trường ống nghiệm được kiểm soát tuyệt đối, khác biệt hoàn toàn với hệ tiêu hóa và tuần hoàn phức tạp của người [4].
Dữ liệu từ các nghiên cứu ống nghiệm và mô hình thực nghiệm
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân lập bốn hợp chất triterpenoid mới (heilaohutriterpenes A-D) cùng hai hợp chất lignan và 21 chất đã biết từ rễ loài Kadsura coccinea [3]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào màng hoạt dịch khớp RA-FLS cho thấy hợp chất heilaohutriterpene B (chất 2), heilaohutriterpene D (chất 4), coccinone B (chất 7) và kadsuralignan H (chất 24) có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào rõ rệt [3]. Nồng độ ức chế một nửa (IC50) của các chất này lần lượt đo được là 9,57 +- 0,84 micromol/L; 16,22 +- 1,71 micromol/L; 3,08 +- 1,59 micromol/L; và 19,09 +- 2,42 micromol/L [3]. Phân tích Western blot chứng minh heilaohutriterpene B làm giảm mức biểu hiện P-NF-kappaB p65, đồng thời tăng biểu hiện Bax và IkappaBalpha, kích thích tế bào bệnh lý tự chết theo chương trình [3].
Một công trình nghiên cứu khác vào năm 2022 thực hiện trên lá loài Kadsura heteroclita (được dân tộc Thổ Gia gọi là "Xuetong") đã tìm ra cặp đồng phân triterpenoid xuetonins A và B, cùng các dẫn xuất lignan và sesquiterpene [5]. Trong đó, hoạt chất xuetonin B (chất 2) cùng các hợp chất số 10, 13, 14, 15, 17, 18, 19 biểu hiện hoạt tính ức chế tế bào RA-FLS với các giá trị IC50 dao động từ 5,66 +- 0,52 micromol/L đến 19,81 +- 0,26 micromol/L [5]. Ngoài ra, các hợp chất 22, 25 và 31 ở nồng độ 10 micromol/L còn giúp cải thiện tỷ lệ sống sót của tế bào gan HepG2 bị tổn thương bởi paracetamol tương ứng là 12,93%, 25,23% và 13,91% [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 trên rễ Kadsura coccinea cũng phát hiện ra 20 dẫn xuất sesquiterpenoid [6]. Hoạt chất gaultheriadiolide ghi nhận hoạt tính độc tế bào đối với mô màng khớp RA-FLS với giá trị IC50 là 9,37 micromol/L [6]. Chín hợp chất khác trong nhóm này thể hiện tác dụng ức chế mạnh việc giải phóng chất gây viêm TNF-alpha và IL-6 trên đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi LPS, với chỉ số IC50 từ 1,03 đến 10,99 micromol/L qua cơ chế ức chế đồng thời con đường truyền tín hiệu NF-kB và JAK2/STAT3 [6].
Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát hợp chất neolignan kadsurenin F (có trong loài Piper kadsura thuộc họ Piperaceae, loài cây cũng thường dùng trong dân gian chữa thấp khớp và viêm) [7]. Hoạt chất này làm tăng tải lượng oxy hóa, ức chế proteasome trên nguyên bào sợi lưỡng bội bình thường của người và trên ruồi giấm Drosophila [7]. Trong tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích hoạt viêm bởi LPS, kadsurenin F giúp đảo ngược các dấu hiệu viêm và ức chế sản sinh oxit nitric (NO) [7]. Dù kết quả rất hứa hẹn, các tác giả đều ghi nhận đây mới chỉ là những bằng chứng tiền đề ở cấp độ tế bào hoặc sinh vật mô hình đơn giản [7] [3] [6].
Rào cản sinh khả dụng: Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến viên thuốc uống
Mặc dù các triterpenoid tự nhiên mang đặc tính kháng viêm mạnh mẽ trong môi trường nuôi cấy tế bào và các mô hình động vật, việc biến chúng thành thuốc uống lại gặp phải rào cản lớn về dược động học [4]. Đa số triterpenoid có độ tan trong nước rất kém và bị chuyển hóa ồ ạt qua đường tiêu hóa và gan [4]. Điều này khiến sinh khả dụng đường uống cực kỳ thấp, cản trở đáng kể hiệu quả điều trị thực tế trên khớp [4].
Nhiều người lầm tưởng uống nước sắc thảo dược thô chứa triterpenoid sẽ đưa được hoạt chất thẳng đến ổ khớp tương tự như khi nhỏ thuốc vào đĩa tế bào trong phòng thí nghiệm. Trên thực tế, phân tử hoạt chất tự nhiên khi qua dạ dày và ruột có thể bị enzym phân hủy hoặc không thể thấm qua niêm mạc mạch máu [4]. Hiện nay, giới khoa học đang phải tìm cách ứng dụng các hệ dẫn thuốc hiện đại như hạt vi mô, hạt nano polyme, micelle, liposome, nhũ tương nano hay hydrogel nhằm cải thiện độ hấp thu và kéo dài thời gian giải phóng thuốc [4].
Một khía cạnh dược lý thú vị khác được quan sát thấy ở một số saponin triterpenoid đường uống như madecassoside trên chuột thí nghiệm: thuốc có thể tạo ra tác dụng kháng viêm gián tiếp qua đường tiêu hóa [8]. Cụ thể, hợp chất này không hấp thu nhiều vào máu nhưng kích thích biểu mô ruột non tiết cytokine chống viêm IL-10 thông qua điều hòa tế bào lympho T Foxp3(+) [8]. Dẫu vậy, cơ chế đặc thù này chỉ mới được chứng minh trên một số chất riêng biệt ở mô hình động vật và không thể tùy tiện quy chụp cho mọi loại chiết xuất triterpenoid từ Kadsura [8].
Hiểu lầm thường gặp và rủi ro tự ý điều trị
Nhiều bệnh nhân viêm khớp mạn tính nghe truyền tai nhau về các bài thuốc đun sắc từ rễ hoặc thân cây ngũ vị tử nam, ngộ nhận rằng hoạt chất tự nhiên an toàn tuyệt đối và có thể thay thế thuốc đặc trị. Việc tự ý thu hái, ngâm rượu hoặc sắc uống các bộ phận của cây Kadsura tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Hàm lượng dược chất trong thảo mộc thô biến động theo mùa vụ, thổ nhưỡng và quy trình thu hái, khiến người dùng không thể kiểm soát được nồng độ thực tế nạp vào cơ thể [1] [3].
Ngoài ra, những tổn thương mòn sụn, dính khớp trong bệnh viêm khớp dạng thấp diễn tiến liên tục nếu không được can thiệp kịp thời. Việc ngưng các thuốc ức chế miễn dịch hay thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (DMARDs) được bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược chưa kiểm chứng có thể dẫn đến tàn phế không thể phục hồi [4].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm chiết xuất thô từ Kadsura. Các nghiên cứu hiện có hoàn toàn chỉ tập trung trên mô hình tế bào màng hoạt dịch nhân tạo, đại thực bào chuột hoặc dòng tế bào thực nghiệm, chưa từng có dữ liệu an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh [7] [3] [6].
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang mắc các bệnh lý nền phức tạp cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào. Mặc dù một số lignan từ lá chi Kadsura cho thấy tác dụng bảo vệ tế bào gan trước độc tính của paracetamol trong phòng thí nghiệm [5], chiết xuất toàn phần dạng thô lại chứa hàng chục hợp chất hóa học khác nhau chưa rõ tương tác chuyển hóa [3] [5]. Người đang dùng các thuốc kháng viêm, thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế miễn dịch cũng cần thận trọng để tránh xảy ra tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng an toàn và thực tế
Nếu quan tâm đến các loại thảo dược bổ trợ sức khỏe khớp, người bệnh chỉ nên tiếp cận với tâm thế hỗ trợ, không coi đây là phương pháp điều trị chính. Khi chọn mua các sản phẩm từ dược liệu, cần ưu tiên các sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định thành phần và cấp phép lưu hành rõ ràng thay vì mua các loại rễ cây, vỏ cây khô trôi nổi trên thị trường.
Để kiểm soát bệnh khớp hiệu quả, người bệnh cần duy trì thói quen tập luyện nhẹ nhàng, duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải trọng lên khung xương và tuân thủ chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa. Quan trọng nhất, luôn thảo luận cởi mở với bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm bổ sung đang dùng nhằm có một phác đồ phối hợp khoa học và an toàn.
Chiết xuất từ các loài thuộc chi Kadsura chứa nguồn triterpenoid và lignan dồi dào với tiềm năng kháng viêm rõ rệt trên tế bào thực nghiệm [1] [3] [5]. Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa petri đến đơn thuốc uống điều trị viêm khớp trên người vẫn còn rất xa do các hạn chế về độ tan và sinh khả dụng [4]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thảo dược, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị chuyên khoa để tránh những biến chứng khớp nghiêm trọng.
