Chiết xuất lá gừa kháng khuẩn miệng: Nghiên cứu bước đầu ghi nhận gì?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh cây gừa

Cây gừa (danh pháp khoa học: Ficus microcarpa) là loại cây quen thuộc tại các vùng quê cũng như đô thị Việt Nam. Cây thường mọc hoang dã, trồng làm cảnh, tạo bóng mát hoặc uốn thế bonsai. Trong dân gian, nhiều bộ phận của cây gừa thường được truyền miệng là có công dụng hỗ trợ chữa viêm nhiễm, đau nhức hoặc súc miệng ngừa viêm lợi.

Chính vì thế, không ít người băn khoăn liệu dịch chiết từ lá gừa có thực sự mang đặc tính kháng khuẩn đối với các mầm bệnh trong khoang miệng hay không. Đây là mối quan tâm dễ hiểu khi xu hướng tìm kiếm các hợp chất thảo mộc súc miệng tự nhiên ngày càng gia tăng.

Tuy nhiên, giữa tin đồn dân gian và chứng cứ khoa học thực tế luôn tồn tại một khoảng cách lớn cần được làm sáng tỏ bằng các thử nghiệm nghiêm ngặt.

Dữ liệu khoa học hiện tại nói gì về tác dụng kháng khuẩn miệng?

Nếu tìm kiếm bằng chứng trực tiếp về hoạt tính ức chế vi khuẩn khoang miệng in vitro từ dịch chiết lá gừa, câu trả lời hiện tại là: dữ liệu nghiên cứu khoa học được cung cấp chưa có thử nghiệm nào trực tiếp đánh giá trên các chủng vi khuẩn khoang miệng từ lá gừa.

Các trích đoạn tài liệu nghiên cứu đã công bố về loài Ficus microcarpa tập trung vào các khía cạnh sinh hóa, nông nghiệp và dược lý trên những hệ cơ quan khác nhau. Cụ thể gồm: khảo sát enzyme đáp ứng ô nhiễm môi trường, bệnh tuyến trùng rễ trên cây, hồ sơ gen protease liên quan đến tính kháng bệnh của cây, và bảo vệ tổn thương thận trên chuột.

Một số nhầm lẫn có thể phát sinh từ việc cây gừa trùng tên loài "microcarpa" với một số thực vật thuộc chi khác đã được ghi nhận khả năng kháng khuẩn, nhưng đó là loài hoàn toàn khác nhau về mặt thực vật học.

Nghiên cứu sinh học phân tử và gen tự vệ của cây gừa

Khi xem xét về khả năng chống lại mầm bệnh của cây gừa dưới góc độ sinh học phân tử, một nghiên cứu hệ gen công bố năm 2021 đã phân tích họ gen protease cysteine giống papain (PLCP) ở ba loài thuộc chi Ficus gồm F. carica, F. hispida và F. microcarpa ^[1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã xác định được 34 gen PLCP trong bộ gen của Ficus microcarpa ^[1].

Phân tích cấu trúc phân họ cho thấy ở Ficus microcarpa, hai phân họ lớn nhất là RD21 (11 thành viên) và SAG12 (10 thành viên) ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phân họ RD21 cho thấy sự mở rộng đáng kể ở loài cây gừa (F. microcarpa), có thể do hiện tượng nhân đôi gen cục bộ ^[1]. Cả hai phân họ RD19 và RD21 đều được xác định là có liên quan đến tính đề kháng bệnh tật của thực vật ^[1].

Mặc dù gen RD21 đóng vai trò trong cơ chế tự vệ của cây trước vi sinh vật gây hại, nghiên cứu này thuần túy ở cấp độ di truyền học thực vật và cây trồng ^[1]. Dữ liệu này không chứng minh rằng nước sắc hay dịch chiết lá gừa có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn trong vòm họng hay mảng bám răng của con người.

Những nghiên cứu dược lý thực nghiệm khác trên lá gừa

Các nghiên cứu thực nghiệm trên cơ thể động vật đối với lá gừa hiện nay chủ yếu tập trung vào các chỉ số nội tạng như thận hoặc sự phân bố thành phần trong máu.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá hiệu quả của dịch chiết ethanol và hexane từ lá Ficus microcarpa, Ficus religiosa và Ficus mysorensis đối với tổn thương thận do tăng cholesterol máu trên mô hình chuột thí nghiệm ^[2]. Động vật được cho uống cholesterol (30 mg/kg thể trọng) và dịch chiết lá (500 mg/kg thể trọng) 5 lần mỗi tuần trong vòng 9 tuần ^[2]. Kết quả cho thấy dịch chiết lá giúp cải thiện các chỉ số chức năng thận (ure nitrogen, creatinin, protein huyết thanh và albumin), các thông số sinh hóa mô thận (NO, Na+-K+-ATPase và phospholipid), chỉ số huyết học (hemoglobin, hồng cầu RBC, bạch cầu WBC) và mô bệnh học thận ^[2]. Tác dụng mạnh nhất được ghi nhận khi dùng dịch chiết hexane của loài Ficus microcarpa ^[2].

Ở một thử nghiệm khác công bố năm 2015, các nhà nghiên cứu đã thiết lập dấu vân tay HPLC để phân tích mối liên quan giữa tác dụng của chế phẩm và các thành phần hóa học đi vào máu từ lá Ficus microcarpa trên chuột ^[3]. Kết quả tìm thấy 7 đỉnh pic chung trong sắc ký đồ HPLC của huyết thanh chứa hoạt chất ^[3]. Phân đoạn phân cực của các thành phần hóa học trong máu tồn tại ở dịch chiết ethyl acetate, và 5 đỉnh pic xuất hiện trong dịch chiết n-butanol, cung cấp dữ liệu cơ sở về các nhóm chất hấp thu in vivo ^[3].

Các kết quả trên chỉ phản ánh tác động toàn thân trên chuyển hóa và chức năng thận của chuột, hoàn toàn không phải thử nghiệm diệt khuẩn khoang miệng.

Tránh nhầm lẫn giữa cây gừa và các loài thực vật khác

Trong các tài liệu khoa học, việc đọc sai danh pháp thực vật rất dễ dẫn đến hiểu lầm tai hại. Điển hình là nghiên cứu năm 2024 khảo sát hoạt tính kháng khuẩn của các loài thuộc chi Terminalia họ Bàng (Combretaceae), trong đó có loài Terminalia microcarpa Decne. ^[4].

Nghiên cứu này sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn của T. grandiflora, T. microcarpa, T. muelleri so với T. ferdinandiana trên nhiều mầm bệnh, bao gồm các chủng kháng đa kháng sinh ^[4]. Dịch chiết nước và dịch chiết methanol từ các cây này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đáng kể khi thử nghiệm trên các mầm bệnh vi khuẩn ^[4]. Tuy nhiên, Terminalia microcarpa thuộc họ Bàng, hoàn toàn không phải cây gừa (Ficus microcarpa) thuộc họ Dâu tằm (Moraceae).

Cây gừa trong môi trường sống còn chịu ảnh hưởng mạnh bởi điều kiện tự nhiên và dịch hại. Một khảo sát năm 2003 tại Đài Bắc ghi nhận hoạt tính enzyme peroxidase trong lá Ficus microcarpa có xu hướng cao hơn ở các địa điểm mật độ giao thông đông đúc, nhưng không phải chỉ thị sinh học nhạy bén cho ô nhiễm ozone ^[5]. Một báo cáo năm 2020 tại Bồ Đào Nha cũng chỉ ra cây gừa cảnh "Tiger bark" có thể bị ký sinh bởi tuyến trùng sưng rễ Meloidogyne javanica và tuyến trùng xoắn Helicotylenchus dihystera ^[6].

Điều này cho thấy lá gừa từ tự nhiên có thể tiếp xúc với nhiều nguồn ô nhiễm không khí hoặc mầm bệnh nông nghiệp, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn nếu thu hái sử dụng tùy tiện.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá gừa chăm sóc miệng

Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên hễ đắng chát là có tính sát khuẩn mạnh và có thể dùng thay nước súc miệng chuyên dụng. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác. Hoạt tính chống oxy hóa hay sự hiện diện của một số nhóm polyphenol trong thực vật không đồng nghĩa với khả năng làm sạch các mầm bệnh nha chu chuyên biệt như Streptococcus mutans hay Porphyromonas gingivalis.

Việc tự ý nhai, giã đắp hoặc đun lá gừa lấy nước súc miệng khi chưa rõ nồng độ, dung môi và độc tính có thể gây kích ứng niêm mạc miệng. Nguy hiểm hơn, thói quen này có thể khiến người bệnh trì hoãn các biện pháp y khoa cần thiết khi bị viêm nướu, viêm tủy hoặc áp-xe răng.

Lá gừa hái từ môi trường đô thị còn có nguy cơ bám dính kim loại nặng, bụi mịn từ khói xe hoặc thuốc bảo vệ thực vật, gây hại trực tiếp cho khoang miệng và tiêu hóa khi nuốt phải.

Ai nên thận trọng và lưu ý an toàn

Người tiêu dùng tuyệt đối không nên tự chế dịch chiết lá gừa để ngậm, súc miệng hay uống tại nhà dựa trên lời đồn truyền miệng. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn hay liều dùng dịch chiết lá gừa trên niêm mạc miệng người.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ là những đối tượng có niêm mạc nhạy cảm và hệ miễn dịch đặc biệt, tuyệt đối không thử nghiệm các bài thuốc tự chế này. Người đang có vết loét miệng hở, viêm loét lợi nặng càng không nên dùng nước lá gừa vì nguy cơ bội nhiễm từ nấm mốc hoặc tạp chất.

Những người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có ý định sử dụng bất kỳ chiết xuất thảo mộc mới nào nhằm tránh tương tác bất lợi.

Lời khuyên chăm sóc khoang miệng khoa học

Thay vì đặt niềm tin vào các biện pháp dân gian chưa được kiểm chứng, việc duy trì sức khỏe răng miệng cần dựa trên các thói quen khoa học đã được xác lập:

Đánh răng đều đặn ít nhất hai lần mỗi ngày bằng kem đánh răng có chứa fluor, kết hợp sử dụng chỉ nha khoa hoặc máy tăm nước để làm sạch kẽ răng. Sử dụng các loại nước súc miệng kháng khuẩn đã được cấp phép kiểm định chất lượng nếu có chỉ định từ bác sĩ.

Khi gặp các vấn đề bất thường như chảy máu chân răng, đau nhức nướu, hơi thở có mùi hôi kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở nha khoa uy tín để được thăm khám và xử lý tận gốc mảng bám vôi răng.

Tóm lại, dịch chiết lá gừa chưa có cơ sở khoa học để công nhận khả năng kháng khuẩn khoang miệng. Mọi người nên tiếp cận thông tin sức khỏe một cách tỉnh táo và ưu tiên các giải pháp nha khoa chuẩn mực.