Cơn sốt thảo dược Kacip Fatimah và câu hỏi an toàn
Nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung có nguồn gốc thiên nhiên nhằm cải thiện vóc dáng hoặc cân bằng nội tiết tố nữ. Trong số đó, thảo dược Labisia pumila (thường gọi là Kacip Fatimah) nổi lên như một thành phần quen thuộc tại khu vực Đông Nam Á [1].
Dù được lưu truyền qua nhiều thế hệ với mục đích bồi bổ sức khỏe phụ nữ [1], việc chiết xuất loại cây này thành dạng viên nang hoặc bột thương mại khiến người dùng băn khoăn về liều lượng an toàn [2]. Việc sử dụng tùy tiện không có kiểm soát có thể dẫn đến nguy cơ tiềm ẩn cho các cơ quan nội tạng.
Để trả lời cho thắc mắc này, các cơ quan an toàn thực phẩm uy tín và nhiều thử nghiệm lâm sàng đã bắt tay vào kiểm định. Mức dung nạp khuyến nghị chính thức cũng như các dữ liệu an toàn trên tế bào gan thận đã dần được làm sáng tỏ [1, 3].
Dùng liều nào là an toàn theo chuẩn quốc tế?
Theo ý kiến khoa học năm 2022 của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA), mức dung nạp an toàn đối với chiết xuất cồn - nước đã chuẩn hóa từ toàn bộ cây khô Labisia pumila là tối đa 5 mg/kg thể trọng mỗi ngày [3].
Đối với nhóm người trưởng thành nói chung, con số khuyến cáo này tương đương với mức tối đa 350 mg mỗi ngày [3]. Đơn vị nộp hồ sơ xin cấp phép từng đề xuất mức 750 mg mỗi ngày, tuy nhiên EFSA đã xem xét lại các dữ liệu độc tính và ấn định mốc 350 mg/ngày để bảo đảm an toàn sinh học [3].
Thành phần chính của dạng chiết xuất chuẩn hóa này bao gồm carbohydrate (lên tới 85,5%), protein (lên tới 6,5%), axit gallic (tới 3,7%) và chất béo (khoảng 1,6%) [3]. Các đánh giá về độc tính di truyền cho thấy chiết xuất này không gây ra lo ngại về đột biến gen [3].
Bằng chứng nghiên cứu trên người: Từ mỡ máu đến cân nặng
Để xác định khả năng đáp ứng của cơ thể người, các nhà khoa học đã tiến hành những thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt. Mỗi nghiên cứu tập trung vào một nhóm đối tượng và mức liều chuẩn hóa khác nhau nhằm ghi nhận hiệu quả lâm sàng.
Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2012, các nhà nghiên cứu đã đánh giá tác động của chiết xuất nước Labisia pumila var. alata [4]. Nghiên cứu kéo dài 6 tháng trên phụ nữ mãn kinh người Mã Lai, gồm 29 người dùng thảo dược và 34 người dùng giả dược [4]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung 280 mg/ngày giúp giảm đáng kể chỉ số mỡ máu triglyceride (1,4 mmol/L so với 1,9 mmol/L ở nhóm giả dược) [4]. Tuy nhiên, các chỉ số về huyết áp, đường huyết đói và nội tiết tố không có khác biệt [4].
Một thử nghiệm lâm sàng pha 2 khác vào năm 2023 thực hiện trên 133 người béo phì trong thời gian từ tháng 1/2020 đến tháng 4/2021 [5]. Nghiên cứu này dùng chiết xuất chuẩn hóa mang mã hiệu SKF7 với các mức liều từ 375 mg đến 750 mg mỗi ngày [5]. Ở mức liều 750 mg/ngày, nhóm can thiệp ghi nhận mức giảm tỷ lệ phần trăm cân nặng (-2,915%), chỉ số khối cơ thể BMI (-2,921%), chu vi vòng eo (-2,187%) và tỷ lệ eo trên chiều cao (-2,294%) có ý nghĩa thống kê so với giả dược [5].
Dù mức 750 mg/ngày cho thấy tác động hỗ trợ giảm mỡ bụng trong nghiên cứu lâm sàng ngắn hạn [5], mức khuyến nghị phổ quát của EFSA để dùng hàng ngày vẫn giữ ở trần 350 mg/ngày [3]. Điều này cho thấy ranh giới giữa liều thử nghiệm điều trị và ngưỡng an toàn tiêu dùng thông thường cần được xem xét cẩn trọng.
Nghiên cứu về độc tính gan thận khi sử dụng kéo dài
Nỗi lo ngại lớn nhất khi sử dụng thảo dược dạng cô đặc là nguy cơ tích tụ độc tính, gây tổn hại trực tiếp đến tế bào gan và chức năng lọc của thận. Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát yếu tố độc tế bào để đưa ra câu trả lời ban đầu.
Năm 2013, nghiên cứu thực nghiệm kiểm tra độc tính tế bào của 3 phân loài Labisia pumila trên dòng tế bào gan người Chang liver [6]. Tiêu chuẩn từ Chương trình sàng lọc thực vật của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) quy định một chất chiết thô bị coi là độc tế bào nếu giá trị IC50 dưới 30 microgam/ml [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá và rễ của thảo dược đều có giá trị IC50 lớn hơn 200 microgam/ml đối với tế bào gan Chang liver [6].
Mức giá trị IC50 trên 200 microgam/ml này cho phép các tác giả kết luận rằng chiết xuất Labisia pumila không biểu hiện độc tính đối với tế bào gan trong môi trường thử nghiệm [6]. Để so sánh, thuốc đối chứng tamoxifen thể hiện nồng độ gây ức chế 50% tế bào gan ở mức thấp hơn rất nhiều là 34,97 microgam/ml [6].
Bên cạnh đó, nghiên cứu đánh giá nguy cơ quái thai trên chuột cống mang thai năm 2005 cũng cung cấp thêm dữ liệu an toàn hệ thống [7]. Chuột được cho uống dịch chiết nước Labisia pumila var. alata với các liều leo thang: 0, 2, 20, 200, 400 và lên đến 1000 mg/kg thể trọng mỗi ngày từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 16 của thai kỳ [7]. Kết quả không ghi nhận dị tật bẩm sinh hay sự bất thường về thai nhi, dù liều lượng có ảnh hưởng nhất định đến trọng lượng của chuột mẹ theo hàm lượng tiêu thụ [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược Kacip Fatimah
Một sai lầm rất phổ biến là cho rằng thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không gây hại. Dù các thành phần phenolic, flavonoid và saponin trong cây mang lại hoạt tính sinh học [1], việc dùng vượt liều khuyến cáo có thể gây ra những gánh nặng chuyển hóa không lường trước.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chiết xuất thảo dược có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc kê đơn điều trị mỡ máu hoặc béo phì. Cần nhớ rằng Labisia pumila trong các báo cáo chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa hoặc hạ triglyceride [4, 6], hoàn toàn không có khả năng chữa khỏi các bệnh mạn tính.
Ngoài ra, thị trường hiện nay xuất hiện nhiều chế phẩm dạng bột hoặc viên nang trôi nổi khó kiểm chứng nguồn gốc [2]. Việc nhầm lẫn phân loài hoặc lẫn tạp chất do thiếu kiểm định DNA và phân tích sắc ký HPLC có thể dẫn đến việc hấp thu các chất không mong muốn [2].
Nhóm đối tượng nào nên tuyệt đối thận trọng?
Mặc dù trong dân gian, thảo dược này từng được sử dụng để hỗ trợ sinh nở và hồi phục sau sinh ở phụ nữ Đông Nam Á [2, 4], các hướng dẫn an toàn hiện đại lại đặt ra rào cản nghiêm ngặt cho nhóm đối tượng này.
Báo cáo an toàn thực phẩm của EFSA chỉ rõ đối tượng áp dụng là người trưởng thành nói chung, nhưng loại trừ hoàn toàn phụ nữ đang mang thai và cho con bú [3]. Bất kỳ ai thuộc nhóm này đều không nên tự ý dùng các thực phẩm bổ sung chứa Labisia pumila [3]. Dù dữ liệu quái thai trên chuột cống ở liều 1000 mg/kg không cho thấy dị tật [7], nhưng bằng chứng an toàn tuyệt đối trên người mang thai vẫn chưa đầy đủ.
Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc người chuẩn bị can thiệp y tế cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Việc kết hợp bừa bãi thảo dược với các thuốc điều trị có thể tạo ra tương tác dược lực học phức tạp.
Hướng dẫn áp dụng an toàn và lời khuyên cân bằng
Để đảm bảo an toàn khi sử dụng thực phẩm bổ sung chứa Labisia pumila, người tiêu dùng chỉ nên lựa chọn sản phẩm đã được chuẩn hóa rõ ràng về hàm lượng chiết xuất. Tuân thủ nghiêm ngặt ngưỡng sử dụng tối đa 350 mg mỗi ngày theo khuyến cáo quốc tế [3].
Thảo dược chỉ phát huy tác dụng hỗ trợ chuyển hóa khi được kết hợp cùng một lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và rèn luyện thể lực thường xuyên. Tuyệt đối không tự ý tăng liều với mong muốn giảm cân nhanh chóng [5]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi hay khó chịu nào trong quá trình sử dụng, cần dừng lại và tham vấn ý kiến từ nhân viên y tế chuyên khoa.
