Nhiều gia đình khi thấy con còi cọc, chậm tăng chiều cao thường tìm kiếm các loại thực phẩm bổ dưỡng truyền thống. Trong đó, cao ngựa bạch được đồn thổi như một phương thuốc giúp trẻ nhanh chóng tăng trưởng xương khớp.

Tuy nhiên, việc tự ý cho trẻ nhỏ dùng cao ngựa bạch để thúc đẩy phát triển thể chất là một quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa và mất cân bằng vi chất nghiêm trọng. Hiện chưa có nghiên cứu khoa học xác thực chứng minh cao xương động vật giúp trẻ em tăng chiều cao an toàn và tối ưu.

Nhầm lẫn phổ biến về việc dùng cao xương cho trẻ

Nhiều phụ huynh tin rằng cao xương chứa nhiều canxi và đạm đặc thù, từ đó giúp cải thiện hệ xương khớp của trẻ chậm lớn. Trên thực tế, hệ tiêu hóa non nớt của trẻ không được thiết kế để dung nạp lượng đạm cô đặc và tạp chất béo chưa qua kiểm định chuẩn hóa từ cao động vật.

Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% người trưởng thành ở các quốc gia đang phát triển dùng chiết xuất từ thảo mộc để chăm sóc sức khỏe [1]. Trẻ em chiếm 31% số người dùng thực phẩm bổ sung từ sơ sinh đến 18 tuổi, với các mục tiêu tăng cường sức khỏe nói chung chiếm 41%, duy trì thể trạng 37%, bổ sung vào khẩu phần ăn 23%, phòng ngừa bệnh tật 20% và tăng miễn dịch 14% [1].

Tuy vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rằng cơ thể trẻ nhỏ khác biệt hoàn toàn với người lớn về kích thước thể chất, thành phần cơ thể cũng như các đặc điểm sinh lý học [1]. Việc áp dụng thói quen bồi bổ bằng cao động vật của người lớn cho trẻ em là thiếu cơ sở an toàn sinh học.

Rủi ro rối loạn tiêu hóa và mất cân bằng dinh dưỡng

Trẻ chậm lớn cần một chế độ dinh dưỡng cân đối giữa các nhóm chất: đạm, béo, đường bột, vitamin và khoáng chất. Ép trẻ uống cao ngựa bạch dạng keo đậm đặc dễ gây đầy bụng, khó tiêu, biếng ăn bữa chính và dẫn đến suy dinh dưỡng thể thiếu hụt vi chất.

Khi bổ sung các dưỡng chất tăng trưởng, nếu không tính toán lượng nạp phù hợp, cơ thể sẽ không thể hấp thu hiệu quả hoặc thậm chí gây tác dụng ngược. Khả năng phát triển xương của trẻ phụ thuộc chặt chẽ vào tổng năng lượng và cấu trúc cơ thể toàn diện chứ không thể trông chờ vào một chế độ bổ sung đơn lẻ [2].

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung vi chất phát triển xương

Thay vì dùng cao động vật thiếu kiểm chứng, các nghiên cứu quốc tế đã xem xét can thiệp bằng vi chất và dưỡng chất chuẩn hóa đối với hệ xương của trẻ.

Một nghiên cứu sơ bộ công bố năm 2005 đã đánh giá hiệu quả của sản phẩm bổ sung dinh dưỡng chứa chiết xuất thảo mộc trên sự phát triển chiều cao và mật độ khoáng xương (BMD) ở trẻ tiền dậy thì thuộc nhóm có chiều cao ở bách phân vị thứ 25 theo tuổi [3]. Toàn bộ trẻ tham gia được dùng chế phẩm bổ sung liên tục trong 6 tháng và được đo lường chiều cao cùng chỉ số mật độ khoáng xương [3].

Kết quả ghi nhận chế phẩm này làm tăng đáng kể cả chiều cao lẫn mật độ khoáng xương so với ban đầu ở cả bé trai và bé gái, với tốc độ tăng trưởng hàng năm cao hơn mức tiêu chuẩn [3]. Dù vậy, các tác giả nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là số liệu sơ bộ, cần phải được lặp lại trên quy mô dân số lớn hơn cùng các thử nghiệm có đối chứng giả dược để xác nhận chắc chắn kết luận [3].

Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược, phân cụm ngẫu nhiên tại Ấn Độ công bố năm 2006 đã kiểm tra tác động của đồ uống giàu vi chất đối với thành phần cơ thể, hàm lượng khoáng xương (BMC), diện tích xương và mật độ khoáng xương (BMD) ở 268 học sinh nội trú từ 6 đến 16 tuổi [4]. Học sinh được phân ngẫu nhiên nhận đồ uống tăng cường vi chất (146 em) hoặc đồ uống giả dược (122 em), sử dụng kỹ thuật đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) vào đầu và cuối nghiên cứu [4].

Sau 14 tháng theo dõi, nhóm bổ sung có mức tăng về chiều cao, cân nặng, khối lượng không chứa mỡ, tỷ lệ mỡ, hàm lượng khoáng xương toàn thân, diện tích xương toàn thân và mật độ xương tại cổ xương đùi cao hơn có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) so với nhóm dùng giả dược [4]. Tuy nhiên, chế phẩm giàu vi chất này chỉ tăng phát triển mô và khung xương, không làm tăng mật độ khoáng xương toàn thân hay các vị trí cụ thể khác ngoài cổ xương đùi, do lượng canxi và dưỡng chất trong đồ uống chưa đủ đáp ứng nhu cầu tăng mật độ xương song song với sự phát triển mô [4].

Bên cạnh đó, việc cung cấp quá nhiều canxi cũng không mang lại tác động vượt trội nếu khẩu phần ăn đã đầy đủ. Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2004 tại New Zealand theo dõi 154 bé trai và bé gái tiền dậy thì (8-10 tuổi) dùng đồ uống từ sữa giàu canxi hoặc đồ uống đối chứng trong 18 tháng, theo dõi tiếp 12 tháng sau khi dừng [5]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về mật độ khoáng xương, hàm lượng khoáng xương, chiều cao, cân nặng, khối nạc hay khối mỡ ở bất kỳ thời điểm nào [5]. Cả hai nhóm nghiên cứu này vốn đã có mức canxi ăn vào theo thói quen cao hơn mức khuyến nghị cho lứa tuổi của họ trước và trong suốt quá trình thử nghiệm [5].

Hiệu ứng tạm thời khi can thiệp dinh dưỡng không duy trì

Nhiều người lầm tưởng bổ sung một đợt dinh dưỡng tăng cường hay cao động vật là có thể giúp xương dài ra mãi mãi. Khoa học đã chứng minh các can thiệp khoáng chất có tính chất hồi phục nếu chế độ dinh dưỡng nền không bền vững.

Một nghiên cứu theo dõi 18 tháng thực hiện tại Hồng Kông sau thử nghiệm bổ sung canxi kéo dài 18 tháng trên 84 trẻ em khỏe mạnh (đánh giá lúc 8,5 tuổi và lặp lại lúc 10 tuổi) đã đưa ra kết quả đáng chú ý [6]. Khi kết thúc giai đoạn theo dõi sau ngưng dùng canxi, sự chênh lệch về tỷ lệ tăng hàm lượng khoáng xương cột sống thắt lưng (12,1 ± 8,2% so với 14,9 ± 10,05%, P = 0,24) và diện tích cột sống thắt lưng (8,6 ± 5,1% so với 9,4 ± 5,5%, P = 0,47) giữa nhóm bổ sung và nhóm chứng đã hoàn toàn biến mất [6].

Điều này khẳng định rằng mức tăng tỷ lệ khoáng xương cao hơn nhờ can thiệp bổ sung trong 18 tháng ở trẻ em có thể bị đảo ngược, lợi ích sẽ biến mất sau khi ngưng sử dụng [6]. Phân tích đa biến cũng chỉ ra tình trạng dậy thì là yếu tố tương quan mạnh nhất đến quá trình tích lũy xương và tăng trưởng chiều dài trong giai đoạn này [6].

Nghiên cứu theo dõi dài hạn trên 356 thanh thiếu niên tại Guatemala từng tham gia thử nghiệm bổ sung dinh dưỡng từ sơ sinh đến 7 tuổi cũng cho thấy: trẻ tiêu thụ nhiều năng lượng tích lũy từ chất bổ sung trong thời thơ ấu có hàm lượng khoáng xương, độ rộng xương và mật độ khoáng xương cao hơn khi bước vào tuổi vị thành niên [2]. Tuy nhiên, mối liên quan này không còn ý nghĩa thống kê sau khi đã hiệu chỉnh theo cân nặng và vóc dáng [2]. Bổ sung dinh dưỡng cho trẻ suy dinh dưỡng có tác động dài hạn đến quá trình khoáng hóa xương, nhưng tác động này không vượt ra ngoài sự cải thiện phát triển thể chất tổng thể [2].

Ai nên thận trọng?

Phụ huynh tuyệt đối không cho trẻ nhỏ, trẻ có cơ địa dị ứng, trẻ đang bị rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy mạn tính hoặc có bệnh lý gan, thận sử dụng cao ngựa bạch tự chế hay các loại cao động vật trôi nổi. Hệ thống chuyển hóa chưa hoàn thiện của trẻ dễ bị quá tải trước các nguồn protein khó phân giải.

Khi trẻ có dấu hiệu chậm lớn, thấp còi so với bạn bè đồng trang lứa, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa nhi hoặc trung tâm dinh dưỡng để kiểm tra nguyên nhân thực sự. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng để thay thế hướng dẫn của bác sĩ.

Cách tiếp cận thực tế giúp trẻ tăng trưởng an toàn

Để hỗ trợ phát triển thể chất cho trẻ, cha mẹ nên tập trung vào các giải pháp dinh dưỡng khoa học đã được kiểm chứng:

  • Đảm bảo bữa ăn hàng ngày đa dạng thực phẩm tự nhiên, cân đối tỷ lệ đạm, tinh bột, chất béo, rau xanh và trái cây tươi.
  • Khuyến khích trẻ vận động ngoài trời, rèn luyện các môn thể thao kích thích phát triển hệ xương như bơi lội, bóng rổ, nhảy dây.
  • Đảm bảo trẻ ngủ đủ giấc, ngủ sớm trước 22 giờ để hỗ trợ các hormone tăng trưởng tự nhiên tiết ra hiệu quả.
  • Chỉ sử dụng các sản phẩm bổ sung vi chất khi có chẩn đoán thiếu hụt và chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng.

Cho trẻ chậm lớn ăn cao ngựa bạch là biện pháp không có cơ sở khoa học, tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa và làm chậm trễ cơ hội can thiệp y khoa đúng lúc. Dinh dưỡng cân bằng, giấc ngủ đầy đủ và vận động khoa học mới là chìa khóa an toàn cho sự phát triển của trẻ.