Táo bón là tình trạng rối loạn tiêu hóa phổ biến, gây cảm giác đầy trướng bụng và khó chịu kéo dài cho người mắc. Để tìm lại sự nhẹ nhõm, nhiều người thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên theo kinh nghiệm truyền miệng, trong đó có rễ cây chút chít. Tuy nhiên, việc sử dụng các bài thuốc dân gian trị táo bón mà thiếu hiểu biết về thành phần dược tính có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho đường ruột.
Rễ chút chít thực sự có khả năng kích thích bài tiết phân nhờ chứa nhóm hoạt chất anthraquinone. Tuy nhiên, đây là nhóm chất nhuận tràng kích thích có nguy cơ gây tác dụng phụ và dẫn đến tình trạng lệ thuộc nếu sử dụng kéo dài [1], [2]. Do đó, người bệnh chỉ nên dùng trong thời gian ngắn và cần tuân thủ nghiêm ngặt về liều lượng cũng như thời gian.
Chi chút chít và kho tàng hoạt chất tự nhiên
Cây chút chít thuộc chi Rumex, một chi thực vật lớn thứ hai trong họ Rau răm (Polygonaceae) với hơn 200 loài phân bố rộng rãi trên thế giới [3]. Loài chút chít nhăn (Rumex crispus L.) là cây thân thảo sống lâu năm, có hệ rễ cọc phát triển to khỏe và thẳng đứng [3]. Loài này mọc phổ biến tại nhiều khu vực như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nga, Nhật Bản, châu Âu và Bắc Mỹ [3].
Trong y học cổ truyền, chút chít từ lâu đã được ghi nhận để điều trị một số tình trạng bệnh lý như vàng da, bệnh gan, đau dạ dày [3]. Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy chi Rumex chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng như anthranoid, tannin, naphthalene và flavonoid [3].
Đặc biệt, rễ của cây chút chít là nơi tích lũy hàm lượng hợp chất tự nhiên vượt trội so với các bộ phận khác. Nhiều dẫn xuất anthraquinone tự nhiên, bao gồm naphthoquinone và benzoquinone, được tìm thấy với số lượng lớn ở các loài thực vật họ Polygonaceae như Rumex và Rheum [4].
Cơ chế kích thích nhu động ruột của anthraquinone
Tác dụng nhuận tràng của rễ chút chít đến từ các hợp chất hydroxyanthraquinone đặc trưng [1]. Các dẫn xuất anthraquinone tự nhiên tồn tại chủ yếu dưới hai dạng: dạng liên kết glycoside (gắn phân tử đường) và dạng tự do aglycone [1], [4]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng những glycoside này đóng vai trò như các tiền dược chất tự nhiên [5].
Khi dùng bằng đường uống, các dạng glycoside liên kết qua cầu nối beta không bị thủy phân bởi enzyme alpha-glucosidase ở đường tiêu hóa trên và đi qua ruột non mà không hề bị biến đổi [5], [6]. Khi xuống đến đại tràng, hệ vi khuẩn đường ruột sử dụng enzyme beta-glucosidase để cắt liên kết đường, giải phóng các phân tử có hoạt tính tự do [5], [6].
Chính các phân tử hoạt tính này tạo điều kiện cho các ion và chất điện giải đi vào lòng đại tràng [5]. Đồng thời, chúng tác động trực tiếp vào đám rối thần kinh cơ ruột (myenteric plexuses), khởi phát các đợt co bóp nhu động mạnh mẽ của thành ruột [5]. Nhờ cơ chế kích thích cơ học và bài tiết dịch này, phân được đẩy nhanh chóng xuống trực tràng; sự tống xuất phân thường diễn ra trong khoảng 6 đến 8 giờ sau khi uống chất chứa anthraquinone [5].
Các nghiên cứu phân tích thành phần dược tính của chút chít
Nhiều công trình phân tích hiện đại đã xác định cụ thể danh tính và hàm lượng các anthraquinone trong rễ các loài chút chít:
Năm 2020, một nghiên cứu định lượng bằng phương pháp HPLC-DAD trên rễ cây chút chít nhăn (Rumex crispus) đã xác định được năm anthraquinone chính gồm aloe-emodin, rhein, emodin, chrysophanol và physcion [4]. Các chất chủ đạo là chrysophanol, emodin và physcion [4]. Phân đoạn chiết bằng dichloromethane (DCMF) chứa hàm lượng anthraquinone cao nhất: 1 gram DCMF chứa 160,43 mg emodin, 66,96 mg chrysophanol và 34,90 mg physcion [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hàm lượng anthraquinone trong rễ cao gấp 70 lần so với quả và gấp 10 lần so với lá cây [4].
Năm 2014, một nghiên cứu khảo sát chiết xuất lỏng dưới áp suất cao (PLE) đối với rễ Rumex crispus sử dụng dung môi methanol/nước cho thấy các dạng glycoside của hydroxyanthraquinone (emodin-8-O-beta-D-glucopyranoside, chrysophanol-8-O-beta-D-glucopyranoside và physcion-8-O-beta-D-glucopyranoside) rất kém bền vững với phản ứng thủy phân [1]. Sự gia tăng nồng độ nước trong dung môi chiết làm tăng mức độ chuyển đổi các dạng glycoside thành dạng aglycone tự do tương ứng (emodin, chrysophanol và physcion) [1]. Nhiệt độ chiết xuất tăng và thời gian kéo dài cũng thúc đẩy quá trình thủy phân này [1].
Năm 2022, nghiên cứu phân lập hóa thực vật rễ Rumex crispus đã phát hiện một seco-anthraquinone mới là crispuside A cùng 10 dẫn xuất anthraquinone đã biết khác [3]. Khi đánh giá hoạt tính kháng nấm da (Epidermophyton floccosum, Trichophyton rubrum, Microsporum gypseum), phần lớn các phân lập thể hiện hoạt tính yếu, ngoại trừ một hợp chất thể hiện hoạt tính rõ rệt với MIC50 lần lượt là 2,467 µM trên E. floccosum và 4,673 µM trên M. gypseum [3].
Năm 2023, nghiên cứu phân lập hoạt tính trên rễ một loài chút chít khác là Rumex dentatus L. đã xác định được 19 hợp chất tự nhiên, bao gồm các anthraquinone aglycone, oxanthrone C-glycoside, anthraquinone O-glycoside và dimer anthraquinone [7]. Phép đo sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC cho thấy dịch chiết ethanol thô chứa hàm lượng lớn chrysophanol (7,38 mg/g) và emodin (5,74 mg/g) [7]. Hoạt chất emodin trong nghiên cứu này cũng thể hiện khả năng ức chế giải phóng NO trong tế bào RAW264.7 khi bị kích thích bởi LPS theo mức phụ thuộc nồng độ [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhờ chứa hàm lượng đáng kể các anthraquinone như emodin và chrysophanol, rễ chút chít có tác dụng kích thích nhu động ruột rõ rệt [4], [7]. Nhóm chất này được xếp vào nhóm thuốc nhuận tràng kích thích tự nhiên, hỗ trợ giải quyết tình trạng táo bón chức năng bằng cách thúc đẩy quá trình di chuyển của khối phân [2].
Tuy vậy, giới hạn lớn của bằng chứng hiện nay là phần lớn các nghiên cứu chuyên sâu về chi Rumex tập trung vào chiết tách hóa học, phân tích hàm lượng hoạt chất hoặc thử nghiệm hoạt tính in vitro [3], [4], [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dù nhiều sản phẩm tự nhiên chống táo bón đang được dùng, các nghiên cứu lâm sàng vẫn còn tương đối hạn chế và cần được khảo sát thêm [2]. Do đó, người bệnh không nên xem rễ chút chít là thần dược hay giải pháp thay thế hoàn toàn cho hướng dẫn của bác sĩ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chút chít trị táo bón
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo dược hoàn toàn vô hại nên có thể uống hằng ngày thay nước trà. Thực tế, các hợp chất hydroxyanthraquinone trong các loài Rumex và Rheum là nhóm chất gây ra nhiều tác dụng phụ nhất và thường xuyên bị người dùng lạm dụng nhất [1]. Việc lạm dụng chất nhuận tràng kích thích để giảm cân hoặc phụ thuộc để đi tiêu là một vấn đề nghiêm trọng [6].
Một hiểu lầm khác là sắc thuốc càng lâu thì dược tính trị táo bón càng mạnh. Thử nghiệm khoa học chỉ ra các dạng glycoside bị thủy phân nhanh chóng khi gặp nhiệt độ cao và nước trong thời gian dài [1]. Khi các glycoside bị phân hủy thành dạng aglycone tự do trước khi vào đến ruột già, đặc tính vận chuyển nguyên vẹn đến đại tràng bị suy giảm [1], [6]. Ngoài ra, việc dùng liều quá cao anthraquinone glycoside có thể dẫn tới tình trạng tiêu chảy toàn nước không mong muốn [6].
Dùng liên tục kéo dài nhóm anthraquinone kích thích cũng dẫn đến nguy cơ nhiễm hắc sắc tố đại tràng (melanosis coli hoặc pseudomelanosis coli), biểu hiện là niêm mạc đại tràng bị đổi màu nâu đen [8]. Hiện tượng này thường xuất hiện sau 9 đến 12 tháng dùng anthraquinone liên tục, nhưng có thể biến mất sau vài tuần đến vài tháng kể từ khi ngưng dùng [8]. Hiện vẫn còn tranh luận về việc liệu có mối liên hệ giữa chứng melanosis coli và nguy cơ ung thư đại trực tràng hay không [8].
Ai nên thận trọng khi dùng rễ chút chít?
Người bị táo bón mạn tính kéo dài nhiều tháng không nên tự ý tìm mua và dùng rễ chút chít mà không có chẩn đoán từ chuyên gia y tế. Việc lạm dụng thảo dược chứa anthraquinone dễ khiến đại tràng bị "trơ", làm mất phản xạ tự nhiên của đám rối thần kinh ruột [5].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh sử dụng chút chít do dược tính kích thích cơ trơn co bóp mạnh. Người có bệnh lý tiêu hóa thực thể, viêm loét đại tràng, tắc ruột hoặc đang phải điều trị các bệnh lý nền phức tạp bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm thảo dược nào.
Gợi ý cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu sử dụng chút chít để giảm chứng táo bón tạm thời, người dùng chỉ nên áp dụng trong thời gian ngắn ngày (dưới 7 ngày liên tục). Không được dùng chút chít kéo dài như một thói quen hằng ngày.
Về thời điểm, do các hoạt chất anthraquinone cần khoảng 6 đến 8 giờ sau khi uống để phát huy tác dụng tống phân, người dùng nên uống vào buổi tối trước khi đi ngủ để tạo phản xạ đi tiêu tự nhiên vào sáng hôm sau [5]. Khi chế biến, việc đun sắc quá lâu trong môi trường nước sôi có thể làm biến tính và thủy phân sớm các liên kết glycoside nhạy cảm [1].
Để cải thiện tình trạng táo bón một cách bền vững, giải pháp hàng đầu vẫn là thay đổi lối sống. Người bệnh cần tăng cường uống đủ nước mỗi ngày, bổ sung chất xơ tự nhiên qua rau củ quả, duy trì vận động thể chất đều đặn và tạo thói quen đi đại tiện vào một khung giờ cố định. Khi cần can thiệp y tế, hãy tham vấn ý kiến của bác sĩ để lựa chọn phác đồ điều trị an toàn và phù hợp nhất.
