Cỏ bấc đèn (đăng tâm thảo, tên khoa học Juncus effusus L.) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được dân gian đun nước uống để thanh nhiệt, trị bồn chồn mất ngủ. Nhiều người tin dùng dược thảo này như phương pháp tự nhiên giúp ngủ ngon mà không lo tác dụng phụ.
Dữ liệu khoa học hiện đại xác nhận cỏ bấc đèn chứa hoạt chất nhóm phenanthrene tác động lên hệ thần kinh trung ương và giảm lo âu trên mô hình chuột. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu mới dừng ở mức tế bào và động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người.
Cơ chế an thần của cỏ bấc đèn
Thụ thể gamma-amino butyric acid type A (GABA-A) là đích tác động sinh học quan trọng trong điều trị lo âu và mất ngủ [1]. Khi thụ thể GABA-A mở kênh cho ion clorid đi vào tế bào thần kinh, hoạt động kích thích của não bộ sẽ bị ức chế, mang lại trạng thái thư giãn và buồn ngủ.
Năm 2012, các nhà khoa học đã dùng kỹ thuật kẹp điện thế hai vi điện cực trên thụ thể GABA-A tái tổ hợp alpha1beta2gamma(2S) để đo hoạt tính các chất chiết từ ruột thân cỏ bấc đèn [1]. Hai hợp chất phenanthrene gồm effusol và dehydroeffusol đã làm tăng dòng ion clorid phụ thuộc nồng độ qua trung gian GABA [1].
Dòng ion clorid tăng tối đa lần lượt là 188 ± 20% đối với effusol và 239 ± 18% đối với dehydroeffusol [1]. Tác dụng tăng cường thụ thể GABA-A này diễn ra độc lập, không gắn vào vị trí gắn của nhóm thuốc an thần benzodiazepine [1]. Cơ chế này bước đầu lý giải cơ sở dược lý của kinh nghiệm dân gian dùng vị thuốc này làm dịu căng thẳng [1].
Bằng chứng hạ lo âu trên động vật
Nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành một loạt thử nghiệm hành vi trên chuột nhắt trắng nhằm đánh giá dehydroeffusol tinh khiết từ cây cỏ bấc đèn [2]. Trong thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus-maze), dehydroeffusol làm tăng rõ rệt số lượt chuột đi vào nhánh mở và kéo dài thời gian lưu lại ở nhánh mở theo liều lượng [2]. Liều thấp nhất tạo ra hiệu quả an thần trong phép thử này là 2,5 mg/kg [2].
Ở thử nghiệm ván đục lỗ (hole-board), hoạt chất này làm tăng số lần chuột chúi đầu xuống lỗ theo liều, với liều hiệu quả tối thiểu là 5 mg/kg [2]. Thử nghiệm đo vận động tự do trong trường mở (open-field) ghi nhận dehydroeffusol làm giảm hoạt động di chuyển tự nhiên của chuột ở liều từ 5 mg/kg trở lên [2].
Đáng chú ý, ở thử nghiệm trục quay thăng bằng (rota-rod), mức liều 1 đến 5 mg/kg của dehydroeffusol không làm giảm thời gian bám trụ của chuột trước khi ngã [2]. Kết quả này chứng minh hoạt chất làm dịu lo âu và an thần nhưng không phá vỡ khả năng phối hợp vận động thông thường ở chuột [2].
Năm 2014, một nghiên cứu khác phân lập được sáu hợp chất phenanthrene từ ruột thân cây, gồm 2-methoxy-7-hydroxy-1-methyl-5-vinyl phenanthrene, juncusin, dehydroeffusol, juncusol, effusol và dehydroeffusal [3]. Hai cấu trúc mới là 2-methoxy-7-hydroxy-1-methyl-5-vinyl phenanthrene và juncusin đều thể hiện hoạt tính chống lo âu trên động vật ở mức liều lần lượt là 10 mg/kg và 2,5 mg/kg [3].
Các hoạt tính sinh học bổ trợ khác
Cỏ bấc đèn không chỉ chứa phenanthrene an thần mà còn sở hữu nhiều nhóm hoạt chất sinh học khác như coumaric acid, flavone, cycloartane, coumaroyl glyceride và dihydrodibenzoxepin [4]. Chiết xuất nước của dược liệu đã được chứng minh có đặc tính chống viêm và bảo vệ tế bào biểu mô miệng tương đương hoặc cao hơn hợp chất EGCG [4].
Năm 2016, nghiên cứu tác dụng chống viêm của cao chiết cồn từ ruột thân cỏ bấc đèn (JEE) trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 cho thấy nồng độ 3,1 đến 12,5 mcg/mL ức chế giải phóng các chất trung gian gây viêm [5]. Nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với nitric oxide là 1,98 mcg/mL, prostaglandin E2 là 5,5 mcg/mL, IL-1beta là 4,74 mcg/mL và IL-6 là 20,48 mcg/mL [5].
Cao chiết này đồng thời ức chế biểu hiện protein iNOS, COX-2, ngăn chặn phân hủy IkappaBalpha và giảm lượng p65 trong nhân, chặn phosphoryl hóa cả ba enzyme MAP kinase (ERK, JNK, p38) [5]. Trên mô hình chuột sống, bôi ngoài da 1-2 mg cao chiết làm giảm phù tai do TPA, còn uống liều 50, 100 và 200 mg/kg giúp giảm rõ rệt hiện tượng phù chân chuột do carrageenan [5].
Đến năm 2022, nghiên cứu mới phân lập thêm hợp chất phenanthrene Junfusol B cùng 17 chất đã biết từ thảo dược này [6]. Đa số các hợp chất phenanthrene thu nhận được có khả năng chủ vận trên thụ thể estrogen, đồng thời một số phân đoạn phenanthrene ức chế tạo gốc tự do superoxide anion và men elastase ở bạch cầu trung tính người [6]. Tác động điều hòa thụ thể estrogen mở ra tiềm năng nghiên cứu thảo dược cho phụ nữ giai đoạn mãn kinh gặp các triệu chứng bốc hỏa, ù tai và khó ngủ [6].
Khoảng trống giữa nghiên cứu và thực tế
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn hiện nay. Các thí nghiệm hạ lo âu và an thần mới chỉ thực hiện trên chuột với hoạt chất phenanthrene đơn lẻ chiết tách bằng dung môi hữu cơ [2][3].
Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm xác định lượng nước sắc cỏ bấc đèn thô cần thiết để đạt ngưỡng nồng độ điều trị trong máu. Hoạt chất phenanthrene khi đun nấu dạng trà truyền thống có thể bị biến đổi độ tan hoặc suy giảm hàm lượng. Vì vậy, cỏ bấc đèn hiện tại không thể thay thế phác đồ điều trị mất ngủ mạn tính chuẩn y khoa.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng cỏ bấc đèn
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống thay nước lọc dài ngày. Đây là quan điểm sai lầm vì dược liệu chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng tương tác với hệ thống vận chuyển thuốc trong cơ thể.
Nghiên cứu sàng lọc 172 dịch chiết thực vật năm 2017 phát hiện cỏ bấc đèn gây ức chế chất vận chuyển anion hữu cơ ở thận gồm OAT1 (SLC22A6) và OAT3 (SLC22A8) [7]. Khi dùng chung dịch chiết cỏ bấc đèn trên chuột, diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) của thuốc đối chứng furosemide (FS) tăng vọt 80% đối với đường uống và tăng 55% đối với đường tiêm tĩnh mạch [7].
Việc tự ý uống nước sắc đậm đặc cỏ bấc đèn khi đang điều trị thuốc tây có thể làm chậm thải trừ thuốc qua thận, dẫn đến quá liều và tích lũy độc tính ngoài ý muốn [7].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người đang sử dụng thuốc điều trị huyết áp, thuốc lợi tiểu hay các loại thuốc bài tiết qua chất vận chuyển OAT1 và OAT3 ở thận cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm [7].
Bệnh nhân mắc chứng mất ngủ nặng kéo dài, trầm cảm hoặc rối loạn lo âu đã được chỉ định thuốc an thần nhóm benzodiazepine không nên tự ý ngưng thuốc để chuyển sang dùng thảo dược. Phụ nữ mang thai, người suy giảm chức năng gan thận mạn tính cũng cần kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế.
Hướng dẫn dùng an toàn trong sinh hoạt
Trong y học cổ truyền, cỏ bấc đèn thường được dùng dưới dạng phơi khô, lấy ruột xốp trắng bên trong thân để nấu nước hoặc hãm trà loãng. Không nên lạm dụng sắc nước quá đặc hay dùng liên tục nhiều tuần mà không có quãng nghỉ.
Để hỗ trợ cải thiện giấc ngủ, người dùng nên kết hợp uống trà thảo mộc loãng vào buổi chiều tối cùng lối sống khoa học: hạn chế ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử, tạo phòng ngủ tối và yên tĩnh, tránh xa caffeine sau 14 giờ. Khi các triệu chứng mất ngủ không cải thiện sau 2 tuần, người bệnh cần tới cơ sở y tế chuyên khoa để khám và chẩn đoán đúng nguyên nhân gốc rễ.
Cỏ bấc đèn thực sự chứa các hoạt chất phenanthrene có tiềm năng an thần, giải lo âu đã được ghi nhận trên mô hình động vật. Tuy nhiên, việc áp dụng vào đời sống cần thận trọng, đúng mức độ và không xem thảo dược này là giải pháp thay thế hoàn toàn y học hiện đại.
