Nhiều người có thói quen hái hoặc mua thảo dược phơi khô đun nước uống hàng ngày để "mát gan", thanh nhiệt cơ thể. Cỏ bấc đèn (tên khoa học là Juncus effusus) là vị thuốc dân gian quen thuộc thường được dùng nhằm mục đích này.
Tuy nhiên, việc sử dụng kéo dài vị thảo dược này không hề vô hại. Đặc biệt với người có cơ địa tỳ vị hư hàn, người hay đi tiểu đêm nhiều và người thận hư, việc dùng dài ngày có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sức khỏe.
Bản chất tính hàn và cơ chế ảnh hưởng cơ thể
Theo y học cổ truyền, cỏ bấc đèn có vị ngọt nhạt, tính hàn (lạnh), quy kinh tâm, phế và tiểu trường. Công năng chủ yếu là thanh nhiệt, lợi niệu và an thần. Tuy nhiên, tính chất lợi tiểu mạnh mẽ kết hợp cùng tính hàn khiến vị thuốc này có cơ chế bài xuất nước và hạ nhiệt cơ thể liên tục.
Về mặt hóa học thực vật, dịch chiết nước và ethanol của cỏ bấc đèn chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp như phenanthrene, flavonoid, coumaric acid, coumaroyl glyceride [1]. Những chất này thể hiện tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh [1]. Tuy nhiên, dược liệu này cũng tác động trực tiếp đến các chất vận chuyển ion hữu cơ tại thận [2].
Cụ thể, các chất vận chuyển OAT1 và OAT3 biểu hiện rất cao tại các mô thận, đóng vai trò then chốt trong lọc máu và bài tiết thuốc [2]. Chiết xuất cỏ bấc đèn tương tác và ức chế các chất vận chuyển anion hữu cơ này [2]. Khi cơ thể dùng thảo dược lợi tiểu mang tính hàn dài ngày, hoạt động lọc và tái hấp thu nước ở cầu thận cùng hệ thống ống thận dễ bị xáo trộn.
Đồng thời, việc ức chế thải trừ hoặc thay đổi lưu lượng tuần hoàn qua thận làm hạ nhiệt độ tạng phủ. Điều này làm trầm trọng thêm các tổn thương có sẵn ở hệ tiêu hóa và đường tiết niệu vốn đã thiếu hụt dương khí.
Nhóm 1: Người tỳ vị hư hàn
Hệ tiêu hóa khỏe mạnh cần dương khí để chuyển hóa thức ăn thành chất dinh dưỡng nuôi cơ thể. Người tỳ vị hư hàn là những người có hệ thống đường ruột yếu, bụng thường xuyên lạnh, dễ chướng bụng, ăn đồ nguội lạnh dễ bị đau bụng và đại tiện phân lỏng.
Khi dùng cỏ bấc đèn liên tục nhiều ngày, tính hàn sâu của dược liệu làm tổn thương thêm tỳ dương. Dược liệu này chứa các hoạt chất thứ cấp kháng viêm mạnh mẽ [1]. Tuy vậy, những hoạt chất này không phù hợp để dung nạp kéo dài khi niêm mạc ruột đang trong tình trạng suy nhược, thiểu dưỡng.
Việc uống nước cỏ bấc đèn thay trà mỗi ngày làm lạnh bụng nhanh chóng. Hậu quả là người bệnh sẽ gặp phải triệu chứng tiêu chảy kéo dài, phân sống, cơ thể gầy sút, suy nhược và ăn uống kém hấp thu.
Nhóm 2: Người tiểu đêm nhiều, tiểu không tự chủ
Nhiều người cao tuổi hoặc người mắc rối loạn chức năng bàng quang gặp cảnh thức dậy 3-4 lần mỗi đêm để đi vệ sinh. Dùng cỏ bấc đèn với hy vọng "thanh lọc thận" là một sai lầm phổ biến.
Vị thuốc này nổi tiếng với khả năng kích thích bàng quang bài tiết dịch thừa qua đường tiết niệu. Với người tiểu đêm nhiều, cơ bàng quang vốn đã kém đàn hồi và khả năng cô đặc nước tiểu vào ban đêm bị suy giảm.
Dược chất trong thảo dược thúc đẩy bài tiết nước mạnh mẽ. Việc sử dụng dài ngày khiến lượng nước tiểu ban đêm tăng vọt, người bệnh mất ngủ kinh niên, dẫn đến suy nhược thần kinh và tăng nguy cơ trượt ngã, đột quỵ ở người cao tuổi khi thức dậy nhiều lần trong bóng tối.
Nhóm 3: Người thận hư và người đang dùng thuốc điều trị thận
Người mắc chứng thận hư, chức năng thận suy giảm hoặc dương khí suy kiệt thường biểu hiện qua đau lưng mỏi gối, sợ lạnh, tay chân lạnh ngắt và phù thũng do suy giảm lọc.
Một nghiên cứu năm 2017 về tương tác thuốc và thảo dược trên mô hình động vật đã chứng minh rủi ro đáng kể của vị thuốc này [2]. Khi dùng chung chiết xuất cỏ bấc đèn (Juncus effusus) với furosemide (thuốc lợi tiểu dùng cho người bệnh thận và tim mạch), dược động học của thuốc đã bị thay đổi nghiêm trọng [2].
Cụ thể, diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC0-t) của furosemide tăng tới 80% khi dùng đường uống và tăng 55% khi dùng đường tiêm tĩnh mạch [2]. Điều này cho thấy cỏ bấc đèn ức chế cạnh tranh qua các chất vận chuyển OAT1 và OAT3 ở thận [2].
Sự tương tác này khiến nồng độ thuốc tân dược tích tụ cao trong máu vượt mức kiểm soát, gây tăng độc tính của thuốc lên mô thận [2]. Thêm vào đó, việc dùng thảo dược này kéo dài khiến tạng thận vốn đã hư hàn lại phải gánh thêm áp lực đào thải, đẩy nhanh tiến trình suy giảm chức năng bài tiết.
Bằng chứng khoa học về cỏ bấc đèn: Tiềm năng và rủi ro thực tế
Bên cạnh các cảnh báo sử dụng, các nghiên cứu gần đây cũng ghi nhận một số tác dụng sinh học đáng chú ý của loài cây này.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược tiến hành năm 2025 trên 41 người cao tuổi (độ tuổi trung bình 69 tuổi) kéo dài 24 tuần [3]. Nhóm can thiệp uống bột chiết xuất cỏ bấc đèn giàu hoạt chất dehydroeffusol mỗi ngày một lần [3].
Kết quả đánh giá qua bài kiểm tra Five-Cog sau 24 tuần cho thấy nhóm can thiệp đạt điểm số cao hơn đáng kể ở bài tập nhớ lại gợi ý và bài vẽ đồng hồ so với nhóm dùng giả dược [3]. Điểm số kiểm tra độ khéo léo của các ngón tay trong bài lắp ráp cũng vượt trội hơn [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu không quan sát thấy tác dụng phụ nào trên lâm sàng trong suốt 24 tuần nghiên cứu [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ dùng bột chiết xuất tinh chế hoạt chất, cỡ mẫu tương đối nhỏ (41 người) và tập trung vào chức năng nhận thức chứ không đánh giá trên nhóm có bệnh lý nền về thận [3].
Một nghiên cứu khác năm 2022 cho thấy dịch chiết nước cỏ bấc đèn có khả năng bảo vệ tế bào sừng niêm mạc miệng, kháng viêm tương đương hoặc mạnh hơn hợp chất EGCG nhờ chứa các hợp chất phenanthrene, coumaric acid và flavone [1]. Hoạt chất phenanthrene chiết xuất từ cây còn ức chế anion superoxide và giải phóng elastase trong mô hình viêm bạch cầu trung tính ở người [1].
Dù vậy, người dùng cũng đối mặt với nguy cơ ngộ độc kim loại nặng từ nguồn dược liệu trôi nổi. Một nghiên cứu thực địa năm 2018 tại khu vực luyện kẽm ở tỉnh Quý Châu (Trung Quốc) ghi nhận cây cỏ bấc đèn tích tụ hàm lượng thạch tín (As), cadmi (Cd) và chì (Pb) vượt tiêu chuẩn cho phép đối với nguyên liệu làm thuốc Đông y [4]. Do cây có cơ chế dung nạp kim loại nặng tốt nên thường được dùng làm thực vật cải tạo đất ô nhiễm [4]. Nếu thu hái cây mọc hoang dã ở vùng đất ô nhiễm để sắc uống dài ngày, người bệnh sẽ vô tình dung nạp lượng lớn kim loại độc hại vào cơ thể [4].
Hiểu lầm thường gặp về việc giải nhiệt bằng thảo dược
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên không có độc tính nên uống thay nước lọc quanh năm là vô hại. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến dẫn đến suy thận và suy gan do thảo dược.
Mỗi vị thuốc Đông y đều mang tính vị riêng biệt. Dược liệu tính hàn chỉ dùng khi cơ thể xuất hiện các chứng bệnh do nhiệt thịnh (nóng trong, bốc hỏa, tiểu buốt, tiểu rắt cấp tính). Khi các triệu chứng nhiệt đã giảm, người bệnh phải ngừng sử dụng hoặc giảm liều.
Uống trà thảo dược giải nhiệt liên tục qua nhiều tháng sẽ khiến chân dương bị triệt tiêu, tạng phủ suy thoái, cơ thể mất dần khả năng thích ứng nhiệt tự nhiên.
Hướng dẫn sử dụng cỏ bấc đèn an toàn, đúng cách
Để cỏ bấc đèn phát huy tác dụng mà không gây hại cho sức khỏe, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Chỉ định: Chỉ dùng ngắn ngày (khoảng 3-5 ngày) cho các đợt tiểu buốt, tiểu rắt, nhiệt miệng hoặc khó ngủ do bốc hỏa tạm thời.
- Liều lượng: Sử dụng phần ruột thân (đăng tâm thảo) màu trắng xốp với liều từ 1-3g mỗi ngày theo dạng thuốc sắc, không tự ý tăng liều.
- Cách kết hợp: Khi cần lợi tiểu nhẹ nhàng cho người có thể trạng yếu, cần kết hợp cỏ bấc đèn với các vị thuốc có tính ấm như gừng tươi hoặc bạch truật để trung hòa tính hàn.
- Nguồn gốc: Tuyệt đối không thu hái cây mọc hoang tại các bãi thải, khu công nghiệp, mương rãnh thoát nước do nguy cơ cây hút kim loại nặng rất cao [4]. Nên chọn mua dược liệu đã qua kiểm định tồn dư hóa chất.
Cỏ bấc đèn là vị thuốc thanh nhiệt hữu ích khi được dùng đúng người, đúng thời điểm và đúng liều lượng. Người bệnh tuyệt đối không dùng thảo dược này dài ngày để thay thế nước lọc, đồng thời phải tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng nếu đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị.
