Cỏ dùi trống tương tác thuốc hạ áp, kháng viêm: Cần lưu ý gì?

Nhiều người bệnh mạn tính thường có thói quen kết hợp thuốc tây với các loại thảo dược tự nhiên để thanh nhiệt, tiêu viêm. Cỏ dùi trống (cốc tinh thảo) là một trong những vị thuốc cổ truyền quen thuộc, nhưng câu hỏi dùng chung với thuốc hạ áp, kháng viêm có gây phản ứng bất lợi hay không lại ít người chú ý.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu dược lý lâm sàng hay thực nghiệm trực tiếp nào đánh giá tương tác giữa cỏ dùi trống với thuốc hạ áp hoặc thuốc kháng viêm. Dữ liệu y học hiện có mới chỉ dừng lại ở các đánh giá tổng quát về chuyển hóa qua hệ enzym gan của các nhóm thảo dược khác, đòi hỏi người bệnh phải hết sức cẩn trọng khi tự ý kết hợp ^[1].

Cơ chế chuyển hóa qua enzym gan

Khi vào cơ thể, phần lớn thuốc điều trị cùng các hợp chất có trong thảo dược đều phải chuyển hóa qua hệ enzym cytochrom P450 (CYP450) tại gan trước khi đào thải ^[2]. Đây là cơ chế giải độc tự nhiên, đảm bảo nồng độ dược chất trong máu duy trì ở mức trị liệu an toàn và không gây độc cho các cơ quan.

Nếu thảo dược chứa các hoạt chất làm ức chế men CYP450, tốc độ thanh thải của các thuốc dùng chung sẽ giảm xuống rõ rệt ^[3]. Ngược lại, những chất làm tăng hoạt tính enzym sẽ khiến thuốc tây bị phá hủy nhanh hơn, làm mất hiệu quả điều trị kỳ vọng ^[4].

Nghiên cứu nói gì về tương tác thảo dược

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đã rà soát các nghiên cứu lâm sàng trên người trên cơ sở dữ liệu PubMed và EMBASE từ lúc khởi đầu tới tháng 3/2009 ^[1]. Các tác giả ghi nhận hiểu biết về tương tác thảo dược - thuốc tây hiện còn rất hạn chế, dữ liệu tiền lâm sàng khó khái quát sang người, song vẫn phải thận trọng với các thuốc có khoảng điều trị hẹp ^[1].

Một đánh giá năm 2021 tổng hợp 189 thảo mộc và thực phẩm cùng 72 thực phẩm bổ sung từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu in vitro, động vật hoặc báo cáo ca ^[5]. Báo cáo ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc, thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư, đồng thời chỉ ra 21 thảo mộc, thực phẩm tương tác trực tiếp với enzym CYP3A4 ^[5].

Một thử nghiệm in vitro trên vi thể gan người (human liver microsomes) công bố năm 2014 đã đo lường tác động của các polyphenol phổ biến như acid caffeic và quercetin ^[6]. Kết quả ghi nhận acid caffeic ức chế cạnh tranh mạnh CYP1A2 với Ki = 1,16 micromol/L, CYP2C9 với Ki = 0,95 micromol/L, CYP2D6 với Ki = 1,10 micromol/L, đồng thời ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 với IC50 > 100 micromol/L ^[6]. Cùng nghiên cứu này, quercetin ức chế cạnh tranh CYP1A2 (Ki = 0,93 micromol/L), CYP2C9 (Ki = 1,67 micromol/L), CYP2C19 (Ki = 1,74 micromol/L), CYP3A4 (Ki = 4,12 micromol/L) và ức chế vừa CYP2D6 (Ki = 18,72 micromol/L) ^[6].

Nghiên cứu in vitro năm 2007 khảo sát dịch chiết và hoạt chất của hải cẩu vàng, bạch quả, hạt nho, kế sữa và nhân sâm trên hệ enzym vi thể gan người cùng P-glycoprotein ^[3]. Kết quả cho thấy hải cẩu vàng ức chế CYP2C8, CYP2D6 và CYP3A4 ở nồng độ 20 micromol/L, bạch quả ức chế CYP2C8 ở 10 micromol/L, hạt nho ức chế CYP2C9 và CYP3A4 ở 10 micromol/L, kế sữa ức chế CYP2C8 ở 10 micromol/L, ginsenosid F1 và Rh1 ức chế CYP3A4 ở 10 micromol/L ^[3].

Tổng quan năm 2022 tổng hợp các chất ức chế tự nhiên thuộc họ enzym CYP, khẳng định thymoquinon, quercetin, dịch chiết tỏi và dịch chiết cam thảo đã được chứng minh là các chất ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP ^[2].

Nguy cơ tiềm ẩn với thuốc hạ áp và kháng viêm

Hầu hết các thuốc hạ áp (như nhóm chẹn kênh calci, chẹn thụ thể) và thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) đều phụ thuộc lớn vào sự chuyển hóa của các phân nhóm CYP3A4, CYP2C9 tại gan ^[5], ^[6]. Việc thảo mộc cản trở hoạt động của enzym gan trên lý thuyết có thể làm tăng tích lũy thuốc, dẫn tới hạ huyết áp quá mức hoặc kích ứng dạ dày ^[3].

Dù vậy, một đánh giá năm 2002 nhấn mạnh rằng nhiều lo ngại về tương tác thuốc và thảo dược qua enzym gan hiện vẫn chủ yếu dừng lại ở mức độ lý thuyết ^[4]. Cụ thể, loài thảo dược điển hình như cúc dại (Echinacea purpurea) trong một đánh giá tới năm 2008 chỉ phát hiện nguy cơ tương tác rất thấp với CYP1A2 và CYP3A4, ước tính tỷ lệ rủi ro chỉ 1 trên 100.000 lượt dùng ^[7].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Hiện chưa có nghiên cứu trên người, động vật hay mô hình enzym dành riêng cho cỏ dùi trống trong việc tương tác thuốc hạ áp và kháng viêm; dữ liệu hiện có trên các thảo dược khác không thể phản ánh chính xác cho loại cây này ^[1]. Hầu hết các thử nghiệm enzym đều là nghiên cứu trong ống nghiệm trên vi thể gan người, chưa thể suy diễn trực tiếp nồng độ hoạt chất tương đương khi cơ thể dung nạp qua đường uống ^[6], ^[3].

Nhiều phân tích tổng quan cũng thừa nhận thông tin về khả năng can thiệp enzym của thảo dược nói chung còn rời rạc, chưa hoàn thiện để hướng dẫn lâm sàng chắc chắn ^[8]. Người bệnh không nên tự ý đánh đồng tính chất chuyển hóa của loại thảo dược này với loại thảo dược khác khi chưa có nghiên cứu xác thực ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính, có thể uống kèm cùng lúc với thuốc tây kê đơn mà không lo ngại xung đột. Trên thực tế, ngay cả thực phẩm hàng ngày như bưởi chùm hay thói quen hút thuốc, uống rượu cũng có thể làm biến đổi sự chuyển hóa thuốc qua hệ thống cytochrom P450 ^[4].

Một ngộ nhận khác là thảo dược có thể giúp làm giảm độc tính hay tăng cường hoàn toàn hiệu lực của thuốc tân dược. Việc phối hợp tùy tiện không qua kiểm soát có thể gây ức chế quá trình thanh thải, dẫn đến phản ứng phụ nguy hiểm cho các tạng ^[3].

Ai nên thận trọng?

Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp mạn tính, người dùng thuốc chống viêm dài ngày hoặc người có bệnh lý tim mạch cần tuyệt đối thận trọng khi dùng cỏ dùi trống. Nhóm người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận cũng không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc dân gian khi chưa có ý kiến chuyên môn.

Người cao tuổi đang phải phối hợp nhiều loại thuốc tân dược đồng thời có nguy cơ cao xảy ra các biến cố tương tác bất lợi ^[1]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng nếu không có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu có nhu cầu dùng cỏ dùi trống để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải và thông báo đầy đủ danh mục thuốc tây đang dùng cho bác sĩ hoặc dược sĩ ^[1]. Tuyệt đối không tự ý ngưng, giảm liều thuốc điều trị tăng huyết áp hay thuốc kháng viêm để thay bằng thảo dược.

Để hạn chế tối đa nguy cơ cản trở hấp thu hoặc tranh chấp chuyển hóa, nên uống thảo dược cách xa thời điểm uống thuốc tây ít nhất 2 giờ. Trong quá trình sử dụng, nếu nhận thấy cơ thể có dấu hiệu bất thường như hoa mắt, tụt huyết áp, đau vùng thượng vị cần ngừng ngay và đi khám.

Sử dụng thảo dược kết hợp thuốc tây cần dựa trên cơ sở khoa học và sự giám sát y tế chặt chẽ, không dựa vào truyền miệng. Người bệnh hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo kế hoạch dùng thuốc luôn an toàn và đạt hiệu quả tối ưu.