Cỏ lào (danh pháp khoa học Chromolaena odorata) là loài cây hoang dại quen thuộc ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Trong dân gian, loài cây này thường được dùng để cầm máu, làm lành vết thương hoặc sắc nước uống khi gặp các vấn đề tiêu hóa [1]. Nhiều người truyền tai nhau cách giã nát lá tươi hoặc sắc nước uống để giảm cơn đau dạ dày.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày của cỏ lào mới chỉ được ghi nhận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [1]. Hiện tại vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả điều trị thực tế.
Cỏ lào là cây gì và dân gian dùng chữa bệnh ra sao?
Cỏ lào thuộc họ Cúc (Asteraceae), là loại cây bụi nhỏ mọc theo mùa hoặc sống lâu năm, có thể cao tới 2,5 m [1]. Thân cây mềm, lá có lông tơ và tỏa mùi thơm đặc trưng khi được đun sắc [1]. Loài cây này phân bố phổ biến ở châu Á, Tây Phi và một số vùng của Úc, mang nhiều tên gọi dân dã khác nhau như Siam weed, devil weed hay paraffin bush [1].
Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, cỏ lào được dùng làm bài thuốc hỗ trợ đái tháo đường, sốt rét, tiêu chảy, kiết lỵ, bệnh ngoài da và đau răng [1]. Riêng với hệ tiêu hóa, dịch chiết từ lá tươi của cỏ lào từ lâu đã được người dân tận dụng để hỗ trợ điều trị các vết loét khác nhau [1].
Các phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất cồn và chiết xuất nước của lá cỏ lào chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng [1]. Trong đó nổi bật là flavonoids, tannins, steroids, terpenoids và cardiac glycosides, bên cạnh alkaloids được tìm thấy trong chiết xuất methanol [1]. Một nghiên cứu năm 2022 cũng xác định chiết xuất ethanol của lá cỏ lào chứa các hợp chất phenolic và flavonoid quan trọng như acid gallic, quercetin và apigenin [2].
Cơ chế sinh học tiềm năng đối với tổn thương niêm mạc
Loét dạ dày - tá tràng thường hình thành khi có sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (như acid dịch vị, các gốc tự do gây hại) và yếu tố bảo vệ niêm mạc. Chiết xuất lá cỏ lào được chứng minh là sở hữu nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý, bao gồm giảm đau, kháng khuẩn, chống oxy hóa và kháng viêm [1].
Khi niêm mạc tiêu hóa bị tác nhân bên ngoài xâm lấn, các phản ứng viêm và oxy hóa tế bào sẽ diễn ra dữ dội, làm chậm quá trình tự phục hồi của vết thương. Các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoids và acid gallic giúp dọn dẹp gốc tự do [1, 5]. Đồng thời, đặc tính kháng viêm tự nhiên hỗ trợ làm dịu các tổn thương sưng đỏ trên bề mặt mô [1]. Nhờ đó, lớp màng nhầy dạ dày có điều kiện thuận lợi hơn để bảo tồn cấu trúc tế bào khi gặp kích thích bất lợi [1].
Bằng chứng chống loét tiêu hóa từ các thử nghiệm trên chuột
Mặc dù có nhiều ghi nhận dân gian, hầu hết dữ liệu khoa học về khả năng chống loét của cỏ lào hiện nay đều giới hạn ở các mô hình động vật thí nghiệm [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã tổng kết các thử nghiệm đánh giá hiệu quả bảo vệ tế bào của cỏ lào [1]. Thử nghiệm dùng chiết xuất nước và chiết xuất ethanol từ cỏ lào kết hợp với mật ong trên chuột cống trắng chủng Sprague-Dawley [1]. Nhóm nghiên cứu đã chủ động tạo vết thương dạ dày ở chuột bằng cồn tuyệt đối pha acid hydrochloric (HCl) [1]. Kết quả cho thấy sự kết hợp giữa cỏ lào và mật ong có khả năng hữu ích trong việc xử lý các tổn thương màng dạ dày do hóa chất gây ra, nhờ vào đặc tính chống viêm và chống oxy hóa vượt trội của cây [1].
Ở một nghiên cứu khác, các nhà khoa học đã kiểm tra tác dụng chống loét của hỗn hợp chiết xuất lá cỏ lào kết hợp với lá hương nhu (Ocimum gratissimum) [1]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột cống trắng Wistar trưởng thành bị gây loét tá tràng bằng cồn [1]. Việc cho chuột uống hỗn hợp dịch chiết này trước khi gây tổn thương đã giúp giảm thiểu sự hình thành vết loét tá tràng theo mức độ phụ thuộc liều lượng sử dụng [1].
Ngoài ra, thử nghiệm trên chuột cống bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu năm 2015 cũng cho thấy chiết xuất ethanol của cỏ lào ở mức liều 200 và 400 mg/kg thể trọng giúp giảm đáng kể tỷ lệ tiêu chảy và ướt phân [3]. Ở mức liều 400 mg/kg, hiệu quả của dịch chiết tương đương với thuốc điều trị tiêu chảy chuẩn Lomotil, nhờ cơ chế tái hấp thu các chất điện giải như natri và kali trong lòng ruột [3].
Dữ liệu về mức độ an toàn và độc tính
Để xác định cỏ lào có an toàn khi đi vào cơ thể hay không, một nghiên cứu độc tính cấp đã được tiến hành vào năm 2015 trên chuột cống trắng Wistar bằng phương pháp Lorke [4].
Kết quả thử nghiệm cho thấy chỉ số liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống đối với chiết xuất nước là 2.154 mg/kg thể trọng [4]. Đáng chú ý, chiết xuất dạng ethanol có LD50 vượt mức 5.000 mg/kg thể trọng [4]. Thử nghiệm độc tính tế bào trên ấu trùng tôm ngâm nước mặn (brine shrimp) cho giá trị LC50 lần lượt là 324 ppm đối với chiết xuất nước và 392 ppm đối với chiết xuất ethanol [4]. Những thông số thực nghiệm này cho thấy chiết xuất từ lá cỏ lào có bản chất tương đối không độc hại trong các thử nghiệm cấp tính [4].
Khoảng trống lớn: Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người
Dù các kết quả trên chuột cống mang lại tín hiệu khả quan, người bệnh cần nhìn nhận rõ ràng khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu sử dụng dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm, dùng trên mô hình tổn thương cấp tính do cồn hoặc acid ở động vật gặm nhấm [1].
Cơ chế bệnh sinh viêm loét dạ dày ở người phức tạp hơn rất nhiều, thường kéo dài mạn tính và liên quan đến các tác nhân đặc thù. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên người để đánh giá liều lượng tối ưu, hiệu quả thực tế cũng như các tác dụng phụ khi sử dụng cỏ lào kéo dài. Do đó, việc tự ý hái lá cây đun uống không thể xem là phương pháp thay thế các phác đồ y khoa đã được chứng minh.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một sai lầm phổ biến là nhiều người tin rằng thảo dược mọc hoang luôn lành tính, có thể dùng tùy tiện mà không lo tác dụng phụ. Dù thử nghiệm cấp tính cho thấy mức LD50 cao [4], điều này không bảo đảm việc uống nước lá cỏ lào tươi hàng ngày là an toàn lâu dài cho gan và thận của con người.
Một hiểu lầm khác là cho rằng nước lá cỏ lào có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn hoặc làm liền vết loét dạ dày ngay lập tức. Cỏ lào chỉ mới ghi nhận hoạt tính hỗ trợ bảo vệ niêm mạc trước tác nhân kích ứng ở động vật [1]. Tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống nước lá có thể khiến ổ loét tiến triển nặng, dẫn đến xuất huyết hoặc thủng dạ dày nguy hiểm.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc tự ý dùng cỏ lào trị đau dạ dày tiềm ẩn nhiều rủi ro cho một số nhóm người có cơ địa nhạy cảm:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độ an toàn của cỏ lào trên các nhóm này; tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng.
- Trẻ em và người cao tuổi: Chức năng gan, thận và hệ tiêu hóa còn non nớt hoặc đã suy giảm, rất nhạy cảm với các hợp chất sinh học đậm đặc chưa qua tinh chế.
- Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất như flavonoids, tannins hay alkaloids trong lá cỏ lào [1] có thể tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan hoặc làm cản trở hấp thu thuốc tại đường ruột.
- Người có triệu chứng cảnh báo nặng: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sụt cân không rõ nguyên nhân hay đau bụng dữ dội, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức thay vì tự điều trị tại nhà.
Lời khuyên và cách tiếp cận an toàn
Nếu gặp phải các vấn đề về dạ dày, giải pháp an toàn hàng đầu là thăm khám chuyên khoa tiêu hóa để xác định chính xác nguyên nhân và nhận phác đồ điều trị phù hợp. Người bệnh không nên tự ý tìm hái lá cỏ lào hoang dại để nấu uống, bởi nguy cơ nhiễm nấm mốc, bụi bẩn, ký sinh trùng hoặc thuốc trừ sâu bám trên lá rất cao.
Các bằng chứng khoa học hiện tại chỉ mới dừng ở mức gợi mở tiềm năng dược liệu của cỏ lào trong phòng thí nghiệm [1]. Đối với người bệnh, việc xây dựng chế độ ăn uống điều độ, hạn chế đồ cay nóng, giảm căng thẳng và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa vẫn là con đường bền vững nhất để phục hồi chức năng dạ dày.
