Lời đồn thổi về thảo dược trị sỏi thận

Nhiều người truyền tai bài thuốc cỏ mần trầu đun nước uống hàng ngày giúp "bào mòn", "đánh tan" sỏi thận mà không cần phẫu thuật. Đây là thắc mắc rất phổ biến vì tâm lý chung ai cũng e ngại can thiệp ngoại khoa hay dùng thuốc tây kéo dài. Thói quen tự hái cỏ dại hoặc mua dược liệu khô về sắc uống xuất hiện khắp nơi.

Cỏ mần trầu thực tế không có khả năng làm tan sỏi thận kích thước lớn như lời đồn. Y học ghi nhận một số thảo dược có tính năng hỗ trợ lợi tiểu nhẹ hoặc ức chế lắng đọng tinh thể canxi oxalat trong ống nghiệm [1]. Việc kỳ vọng thảo dược làm biến mất viên sỏi đã hình thành cấu trúc vững chắc là hiểu lầm tai hại.

Bệnh sỏi đường tiết niệu đứng hàng thứ ba trong các bệnh lý thường gặp của hệ tiết niệu, với tỷ lệ mắc ước tính khoảng 2% đến 3% dân số và tỷ lệ tái phát suốt đời lên tới gần 50% [2]. Tại Mỹ, bệnh lý sỏi khiến khoảng 1,3 triệu lượt khám bệnh mỗi năm với chi phí điều trị tốn kém khoảng 2 tỷ USD hàng năm, ảnh hưởng tới 600.000 người Mỹ mỗi năm [3]. Tại Ấn Độ, khoảng 11% người dân đối mặt với sỏi thận và 50% trong số đó có thể dẫn tới tổn thương thận hoặc mất chức năng thận, riêng khu vực miền Bắc nước này có tới gần 15% dân số mắc bệnh [3].

Cơ chế tạo sỏi và giới hạn của thảo dược

Quá trình hình thành sỏi là một chuỗi biến đổi phức tạp, bắt đầu từ sự bão hòa quá mức của nước tiểu đến sự kết tinh và tạo thành các khối sỏi hoàn chỉnh [4]. Canxi oxalat là thành phần chính của sỏi thận và có độc tính gây hại cho các tế bào biểu mô thận [4]. Khi nước tiểu bị ứ đọng hoặc giảm lượng bài tiết, độ bão hòa canxi, oxalat và photphat tăng lên, tạo điều kiện cho các mầm tinh thể kết tụ [5].

Sự hình thành và kết tụ của các loại sỏi phụ thuộc rất lớn vào độ pH của nước tiểu [5]. Ở mức pH dưới 5,5 sỏi axit uric chiếm ưu thế, trong khi sỏi canxi oxalat và canxi photphat lại phát triển mạnh ở môi trường pH trên 7,2 [5]. Khi chức năng thận suy giảm, sự tắc nghẽn dòng nước tiểu làm tích tụ các chất thải nitơ trong máu và kích hoạt các phản ứng stress oxy hóa [6].

Các nghiên cứu dược lý thực vật chỉ ra rằng chiết xuất thảo mộc chủ yếu tác động ở giai đoạn đầu: hỗ trợ tăng lượng nước tiểu và giảm stress oxy hóa màng tế bào [6], [4]. Tác động này hoàn toàn khác với việc "hòa tan" một khối sỏi đã vôi hóa cứng ngắc trong đài bể thận.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cơ chế chống tạo sỏi?

Cho đến nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cỏ mần trầu phá vỡ được sỏi thận trên người. Các dữ liệu khoa học về khả năng chống sỏi hiện diện chủ yếu ở các mô hình động vật gặm nhấm và thử nghiệm ống nghiệm trên một số loài thảo dược khác.

Một nghiên cứu năm 2011 thử nghiệm tác dụng của chiết xuất cồn cây Acalypha indica trên chuột đực Wistar albino bị gây sỏi canxi oxalat bằng ethylene glycol 0,75% trong nước uống suốt 30 ngày [3]. Kết quả cho thấy các enzyme liên kết màng như Ca2+ ATPase, Mg2+ ATPase, Na+K+ ATPase và các enzyme chỉ thị AST, ALT, ACP, ALP bị suy giảm đáng kể ở gan và thận chuột bệnh [3]. Khi được điều trị bằng chiết xuất thực vật với liều 200 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày theo đường uống, các chỉ số này ở nhóm điều trị phục hồi về mức gần bình thường, khẳng định vai trò bảo vệ ngăn ngừa tạo sỏi trên chuột [3].

Năm 2017, nghiên cứu về bài thuốc nước sắc Siddha Sirupeelai Samoola Kudineer trên chuột cống bị gây sỏi bằng ethylene glycol kết hợp natri oxalat liều thấp 35 mg/kg [6]. Dưới kính hiển vi phân cực, các tinh thể canxi oxalat lắng đọng gây tổn thương lipid màng thận [6]. Kết quả cho thấy bài thuốc nước sắc này thúc đẩy bài niệu, làm giảm các thành phần tạo sỏi trong nước tiểu và giảm stress oxy hóa ở mô thận [6]. Việc tăng lưu lượng bài niệu giúp làm giảm tích số bão hòa của tinh thể canxi oxalat [6].

Năm 2013, nghiên cứu dùng chiết xuất cloroform cây Selaginella lepidophylla liều 50 mg/kg trong 21 ngày trên chuột cái Wistar bị gây sỏi thận bằng ethylene glycol và amoni clorua [4]. Chuột bệnh bị suy giảm dòng nước tiểu, giảm độ lọc cầu thận GFR và tăng axit oxalic trong nước tiểu cùng hiện tượng chết tế bào theo chương trình [4]. Chiết xuất thảo dược này giúp khôi phục lưu lượng nước tiểu, cải thiện độ lọc cầu thận, giảm nồng độ axit oxalic trong nước tiểu vào ngày thứ 21 và ngăn ngừa tổn thương do oxalat gây ra [4].

Năm 2016, nghiên cứu khảo sát chiết xuất cồn - nước của cây Vernonia cinerea Less. trên chuột bị gây sỏi bằng ethylene glycol [5]. Nhóm chuột bệnh bị sụt giảm nghiêm trọng lượng nước tiểu và tăng vọt độ pH lên 8,3 ± 0,25 so với nhóm bình thường là 6,5 ± 0,12 [5]. Động vật được điều trị bằng dịch chiết cây này đã cải thiện lượng nước tiểu và độ lọc cầu thận GFR, ngăn chặn hiện tượng bão hòa khoáng chất [5].

Năm 2021, một tổng quan nghiên cứu trích dẫn thử nghiệm mô hình hòa tan in vitro (ống nghiệm) chiết xuất methanol cây M. emarginata trên sỏi nhân tạo canxi photphat và canxi oxalat bọc màng bán thấm trứng [1]. Ở nồng độ 400 microgam/mL, chiết xuất thực vật này thể hiện khả năng ức chế khoáng hóa sỏi canxi photphat đạt 81% và canxi oxalat đạt 84% (thuốc đối chứng Cystone đạt 91%), nhờ các hợp chất alkaloid và flavonoid [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới là thử nghiệm in vitro, cần thêm các nghiên cứu in vivo và thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định cơ chế và hợp chất cụ thể [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những nghiên cứu trên cho thấy thảo dược có chứa các hợp chất chống oxy hóa và giúp tăng nhẹ lượng nước bài tiết [6], [4], [1]. Nước tiểu loãng hơn sẽ làm giảm nguy cơ lắng đọng các vi tinh thể mới [6]. Tác động này mang ý nghĩa phòng ngừa tái phát hoặc hỗ trợ đào thải các hạt cặn sỏi rất nhỏ [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hầu hết dữ liệu khoa học mới dừng lại ở chuột cống hoặc ống nghiệm [3], [6], [4], [1]. Cơ thể người có cấu trúc giải phẫu và chuyển hóa phức tạp hơn nhiều. Khi sỏi đã phát triển đến kích thước vài milimét hoặc vài xentimét và nằm kẹt ở đài bể thận, không có cơ chế hóa học nào từ dịch sắc thảo mộc có thể hòa tan khối canxi oxalat cứng như đá này [7], [1].

Bên cạnh đó, các yếu tố vi khuẩn cũng đóng vai trò phức tạp trong bệnh lý sỏi đường tiết niệu, tạo màng sinh học biofilm và gây nhiễm trùng tái đi tái lại [8]. Nước sắc thảo mộc thông thường không thể xử lý dứt điểm các nguyên nhân gốc rễ này.

Hiểu lầm thường gặp khi uống nước cỏ mần trầu trị sỏi

Hiểu lầm tai hại nhất là tin rằng uống cỏ mần trầu sẽ làm tan sạch mọi kích thước sỏi mà không cần đi khám. Nhiều người có sỏi san hô, sỏi kích thước lớn vẫn cố chấp uống nước lá nhiều tháng liền. Hậu quả là sỏi tiếp tục lớn dần gây bít tắc đường tiểu, ứ nước độ 3, giãn đài bể thận và dẫn đến suy thận vĩnh viễn [3], [6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ đi tiểu nhiều đồng nghĩa với việc sỏi đang bị "mòn" đi. Uống nhiều nước sắc thảo dược làm tăng thể tích bài niệu tạm thời [6]. Hiện tượng này tạo cảm giác nhẹ nhõm, bớt tiểu gắt, nhưng viên sỏi lớn thực chất vẫn nằm nguyên vị trí cũ.

Nhiều người cũng nghĩ thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được. Việc tự ý thu hái cây cỏ ven đường dễ nhiễm thuốc trừ sâu, kim loại nặng, hoặc uống quá liều gây rối loạn điện giải và ngộ độc cho gan, thận.

Hướng điều trị y khoa chuẩn mực hiện nay

Theo tổng quan y khoa năm 2020 về quản lý sỏi thận, biện pháp cốt lõi cho mọi người có nguy cơ tạo sỏi là phải uống đủ dịch để đạt lượng nước tiểu bài xuất tối thiểu 2,5 lít mỗi ngày [7]. Tùy loại sỏi, phác đồ điều trị nội khoa chuyên biệt sẽ khác nhau [7]:

  • Tăng canxi niệu cần dùng thuốc lợi tiểu thiazide [7].
  • Giảm citrate niệu cần bổ sung potassium citrate [7].
  • Sỏi axit uric dùng liệu pháp kiềm hóa nước tiểu hoặc kết hợp allopurinol nếu tăng axit uric niệu [7].
  • Sỏi cystine áp dụng kiềm hóa nước tiểu, hạn chế natri và đạm động vật, dùng thuốc thiol gắn cystine như tiopronin hoặc D-penicillamine khi thất bại với điều trị bảo tồn [7].
  • Sỏi struvite (sỏi nhiễm trùng) yêu cầu lấy sạch sỏi hoàn toàn; thuốc acetohydroxamic acid chỉ dùng khi đã cạn kiệt các lựa chọn phẫu thuật do nhiều tác dụng phụ [7].

Đối với việc can thiệp ngoại khoa, tán sỏi ngoài cơ thể (SWL) là kỹ thuật phổ biến [2], [1]. Một phân tích tổng hợp năm 2020 gồm 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 1.344 bệnh nhân cho thấy việc dùng thuốc lợi tiểu trong quá trình tán sỏi ngoài cơ thể giúp tăng tỷ lệ sạch sỏi thành công (OR: 1,73; khoảng tin cậy 95%: 1,35 - 2,21; p < 0,0001) và tăng tỷ lệ vỡ vụn sỏi (OR: 2,83; khoảng tin cậy 95%: 1,30 - 6,16; p = 0,009) [2]. Phương pháp này cũng giúp giảm số lần thực hiện trên mỗi viên sỏi mà không làm tăng biến chứng [2].

Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược lợi tiểu?

Người đang bị sỏi niệu quản gây tắc nghẽn hoàn toàn, thận ứ nước nặng tuyệt đối không tự ý uống nước thảo mộc lợi tiểu. Dòng nước tiểu tăng áp lực có thể gây cơn đau quặn thận dữ dội và vỡ thận.

Bệnh nhân suy thận mạn tính, suy tim hoặc đang dùng thuốc điều chỉnh huyết áp, thuốc lợi tiểu chuyên khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Việc kết hợp bừa bãi có thể làm rối loạn cân bằng điện giải natri, kali trong máu [4].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc truyền miệng vì chưa có nghiên cứu độ an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng này.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị sỏi thận, việc thay đổi lối sống khoa học mang lại hiệu quả bền vững hơn bất kỳ thần dược truyền miệng nào.

Thay vì tìm kiếm các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc, hãy duy trì lượng nước uống mỗi ngày sao cho lượng nước tiểu đạt trên 2,5 lít [7]. Uống rải đều trong ngày, chú ý bổ sung nước khi vận động thể thao hoặc thời tiết nắng nóng.

Nếu muốn dùng cỏ mần trầu hay các thảo dược dân gian như nước giải khát, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đun sôi kỹ và nguồn gốc dược liệu phải sạch. Tuyệt đối không dùng thay thế nước lọc hàng ngày và không bỏ qua thuốc điều trị được bác sĩ kê đơn [7]. Khám sức khỏe định kỳ và siêu âm hệ tiết niệu 6 tháng/lần là biện pháp tốt nhất để phát hiện sớm và can thiệp sỏi thận kịp thời.