4 nhóm người không nên lạm dụng quả việt quất

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về quả việt quất

Quả việt quất xanh từ lâu đã được coi là "siêu thực phẩm" trên bàn ăn của nhiều gia đình nhờ hương vị thơm ngon và hàm lượng dồi dào các hợp chất có lợi cho sức khỏe. Nhiều người có thói quen xay sinh tố việt quất mỗi ngày, ăn quả tươi liên tục hoặc dùng các chế phẩm cô đặc với niềm tin ăn càng nhiều càng tốt.

Tuy nhiên, bất kỳ loại thực phẩm nào khi nạp vào cơ thể với số lượng quá mức cũng có thể tạo ra những tác động tiêu cực, đặc biệt là với những người có sẵn bệnh lý nền. Việt quất cũng chứa một hàm lượng oxalate tự nhiên nhất định, khiến việc ăn quá nhiều trở thành mối lo ngại đối với hệ tiết niệu.

Đối với người khỏe mạnh, cơ thể có thể dễ dàng chuyển hóa và đào thải các hợp chất từ quả mọng qua đường tiêu hóa và thận. Dẫu vậy, những nhóm có rối loạn hấp thu chất béo, tiền sử sỏi đường tiết niệu hoặc vừa trải qua phẫu thuật đường ruột cần hết sức thận trọng khi đưa loại quả này vào khẩu phần ăn hàng ngày.

Câu trả lời ngắn: Ăn nhiều việt quất có nguy hiểm không?

Việc lạm dụng việt quất xanh có thể gây hại cho những người có cơ địa dễ tạo sỏi hoặc có vấn đề về chuyển hóa bài tiết chất khoáng. Lượng oxalate từ chế độ ăn tích tụ nhiều có thể làm tăng bài xuất oxalate niệu, từ đó thúc đẩy hình thành các tinh thể canxi oxalate lắng đọng tại thận.

Đặc biệt, bốn nhóm đối tượng cần hạn chế ăn việt quất quá mức gồm: người có tiền sử sỏi thận canxi oxalate tái phát, bệnh nhân mắc hội chứng ruột ngắn, người trải qua phẫu thuật nối tắt dạ dày và người nhận ghép thận. Đối với các trường hợp này, việc kiểm soát oxalate từ thực phẩm là yêu cầu điều trị quan trọng.

Cơ chế tác động của oxalate trong cơ thể

Ở điều kiện sinh lý bình thường, lượng oxalate đưa vào từ bữa ăn sẽ kết hợp với canxi sẵn có trong lòng ruột để tạo thành muối canxi oxalate không tan ^[1]. Hợp chất này không thể hấp thu qua niêm mạc ruột và sẽ bị đào thải ra ngoài theo phân một cách an toàn ^[1].

Tuy nhiên, khi đường tiêu hóa bị rối loạn khả năng hấp thu chất béo và axit mật, các axit béo tự do không được hấp thu sẽ cạnh tranh và liên kết với canxi trong lòng ruột ^[1]. Quá trình này tạo thành các xà phòng canxi không hòa tan, khiến canxi tự do cạn kiệt và không còn đủ để gắn với oxalate ^[1].

Hệ quả là oxalate tự do còn lại trong lòng ruột tăng cao và dễ dàng được hấp thu qua niêm mạc đại tràng vào tuần hoàn máu ^[1]. Nồng độ oxalate máu tăng cao sẽ dẫn đến tình trạng tăng bài tiết oxalate qua nước tiểu, làm tăng độ bão hòa canxi oxalate và kết tinh thành sỏi tiết niệu ^[1].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ sỏi oxalate và tổn thương thận

Các can thiệp phẫu thuật đường tiêu hóa làm thay đổi đáng kể cấu trúc giải phẫu và khả năng hấp thu dưỡng chất của cơ thể ^[1]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên bệnh nhân trưởng thành mắc hội chứng ruột ngắn ghi nhận tỷ lệ mắc sỏi thận tăng lên từ 5% đến 15%, đặc biệt là ở những bệnh nhân mở thông hỗng tràng hoặc hồi tràng ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người có sỏi thận có mức lọc cầu thận eGFR thấp hơn đáng kể so với người không có sỏi, đồng thời chỉ rõ sự tích tụ axit mật tại đại tràng thúc đẩy hấp thu oxalate dẫn đến tăng oxalate máu ^[1].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2023 tại Hà Lan trên các bệnh nhân có tiền sử sỏi thận chuẩn bị phẫu thuật giảm béo đã so sánh hai phương pháp phẫu thuật ^[2]. Sau can thiệp, nhóm phẫu thuật nối tắt dạ dày Roux-en-Y gồm 28 bệnh nhân (8 nam, 20 nữ) bị giảm 23,5% thể tích nước tiểu, tăng tới 85% bài tiết oxalate niệu, tăng 230% độ siêu bão hòa canxi oxalate và giảm 62% nồng độ citrate niệu ^[2]. Ngược lại, nhóm phẫu thuật cắt dạ dày hình ống gồm 30 bệnh nhân (12 nam, 18 nữ) không gặp các tác động bất lợi này lên bài tiết oxalate hay độ bão hòa sỏi, cho thấy phẫu thuật nối tắt dạ dày làm bùng phát nguy cơ sỏi oxalate ^[2].

Chế độ ăn uống cũng đóng vai trò quyết định đối với nguy cơ lắng đọng tinh thể ở thận ^[3]. Một phân tích hồi cứu năm 2017 trên 169 bệnh nhân Thụy Sĩ có sỏi canxi oxalate tái phát, trong đó 49 người có tăng canxi niệu ban đầu, cho thấy chế độ ăn hạn chế natri và canxi giúp giảm bài tiết natri niệu từ 201 mmol/ngày xuống 128 mmol/ngày và canxi niệu từ 5,67 mmol/ngày xuống 4,06 mmol/ngày ^[3]. Dù bài tiết oxalate ở nhóm này giữ mức ổn định (0,39 mmol/ngày), các chuyên gia nhấn mạnh việc kiểm soát khoáng chất tổng thể cần được cá nhân hóa chặt chẽ để phòng ngừa biến cố sỏi ^[3].

Ngoài ra, một bài tổng quan công bố năm 2020 chỉ ra rằng việc lắng đọng canxi oxalate gây ảnh hưởng xấu tới bệnh nhân ghép thận ^[4]. Khi theo dõi 97 bệnh nhân nhận thận ghép qua sinh thiết mảnh ghép, tỷ lệ sống của thận ghép sau 12 năm ở nhóm có lắng đọng canxi oxalate chỉ đạt 49,7%, kém hơn rất nhiều so với mức 74,1% ở nhóm không có lắng đọng ^[4]. Tình trạng này cũng đi kèm với xơ hóa mô kẽ ống thận và nguy cơ suy giảm chức năng thận ghép sớm ^[4].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Theo các bài tổng quan y khoa gần đây, bệnh sỏi thận ảnh hưởng tới khoảng 12% dân số toàn cầu và sỏi canxi oxalate chiếm thành phần chủ yếu trong đa số các trường hợp ^[5]. Sự gia tăng oxalate từ chế độ ăn uống là một trong những nguồn chính gây tăng oxalate niệu và tái phát sỏi ^[5].

Dù các nghiên cứu đã làm sáng tỏ đường đi của oxalate và những nguy cơ khi hấp thu quá mức chất này, dữ liệu trực tiếp về việc định lượng nồng độ việt quất gây hại ở từng người vẫn chưa được đồng nhất hoàn toàn trong các thử nghiệm lâm sàng đối chứng. Việc chiết xuất thảo dược hay sử dụng enzyme phân hủy oxalate như OxDC hay men vi sinh L. plantarum AR1089 mới chỉ dừng lại ở bước đầu trong phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột [5, 7].

Do đó, người bệnh không nên tự ý dựa vào các biện pháp truyền miệng hay kỳ vọng các loại trái cây tự nhiên có thể làm tan sỏi mà cần tuân thủ phác đồ dinh dưỡng chuẩn mực từ bác sĩ điều trị ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về quả việt quất và sỏi thận

Nhiều người lầm tưởng rằng tất cả các loại trái cây giàu chất chống oxy hóa đều có tác dụng thanh lọc và đào thải sỏi thận. Thực tế, mặc dù quả việt quất có nhiều hợp chất thực vật hữu ích, nhưng nguồn oxalate tự nhiên trong quả mọng lại có thể trở thành gánh nặng lớn cho những ai đang có nồng độ oxalate niệu cao.

Một quan niệm sai lầm khác là loại bỏ hoàn toàn canxi khỏi bữa ăn khi biết mình bị sỏi canxi oxalate. Các nghiên cứu đã chứng minh khi lượng canxi trong lòng ruột bị cắt giảm quá mức, canxi sẽ không thể kết hợp với oxalate từ thức ăn, khiến lượng oxalate tự do bị ruột hấp thu vào máu nhiều hơn và làm sỏi tái phát nghiêm trọng hơn [1, 3].

Bên cạnh đó, việc uống nước ép việt quất cô đặc thay cho nước lọc vì nghĩ rằng sẽ bổ thận cũng là sai lầm nguy hiểm. Dạng lỏng cô đặc làm tăng vọt lượng hấp thu oxalate vào cơ thể trong thời gian ngắn mà không bổ sung đủ lượng nước bài niệu cần thiết ^[2].

4 nhóm người nên thận trọng và không lạm dụng việt quất

Dựa trên các bằng chứng về cơ chế chuyển hóa và bệnh sinh, dưới đây là bốn nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý không nên ăn quá nhiều việt quất:

• Nhóm 1: Người có tiền sử sỏi thận canxi oxalate tái phát. Việc nạp nhiều thực phẩm chứa oxalate từ chế độ ăn sẽ làm tăng đào thải qua đường tiểu, trực tiếp làm tăng độ siêu bão hòa và kết tinh sỏi [2, 5].
• Nhóm 2: Người mắc hội chứng ruột ngắn hoặc bệnh nhân có mở thông hỗng tràng, hồi tràng. Tình trạng kém hấp thu chất béo và axit mật ở nhóm này khiến niêm mạc đại tràng tăng bắt giữ oxalate tự do, dẫn tới nguy cơ suy thận mạn tính do sỏi ^[1].
• Nhóm 3: Người đã hoặc sắp trải qua phẫu thuật nối tắt dạ dày (Roux-en-Y). Dữ liệu lâm sàng ghi nhận nguy cơ tăng vọt bài xuất oxalate niệu tới 85% và tăng độ bão hòa sỏi 230% sau phẫu thuật nối tắt, vì vậy cần kiểm soát chặt chẽ các nguồn rau quả giàu oxalate ^[2].
• Nhóm 4: Bệnh nhân sau ghép thận hoặc suy thận tiến triển. Sự tích tụ và lắng đọng của các tinh thể canxi oxalate tại ống thận làm tăng nguy cơ tổn thương thận cấp, xơ hóa mô kẽ và làm giảm tỷ lệ sống sót của mảnh ghép thận ^[4].

Cách dùng việt quất an toàn và hợp lý

Đối với người bình thường không thuộc các nhóm bệnh lý kể trên, việt quất vẫn là nguồn bổ sung dinh dưỡng an toàn khi dùng ở mức vừa phải. Thay vì dùng các sản phẩm cô đặc, người dùng nên ưu tiên ăn quả tươi tự nhiên và không ăn dồn dập số lượng lớn trong một bữa.

Người có cơ địa sỏi tiết niệu nếu muốn dùng quả mọng nên ăn kèm trong các bữa ăn có đủ lượng canxi tự nhiên thông thường để hỗ trợ kết tủa oxalate ngay tại đường ruột [1, 3]. Việc kết hợp này giúp hạn chế tối đa lượng oxalate tự do ngấm qua niêm mạc đại tràng vào hệ tuần hoàn ^[1].

Ngoài ra, duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày là yếu tố nền tảng để làm loãng nước tiểu và giảm độ siêu bão hòa của các muối khoáng ^[2]. Khi có bất kỳ bệnh lý nào về thận hoặc đường ruột, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.

Quả việt quất xanh mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe nhưng không phải là thực phẩm phù hợp để sử dụng tùy tiện với tất cả mọi người. Người tiêu dùng cần lắng nghe cơ thể, hiểu rõ bệnh nền của bản thân và duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, khoa học để bảo vệ tối đa sức khỏe của thận.