Có nên dùng lá và vỏ cây a kê làm thuốc? Rủi ro tổn thương gan

Nhiều người thường tin dùng các bài thuốc nam truyền miệng từ vỏ, lá hoặc rễ cây rừng để trị tiểu đường, đau dạ dày với suy nghĩ cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại. Cây a kê (Blighia sapida) cũng là một trong những loài thảo mộc được nhiều bài thuốc dân gian nhắc tới để hỗ trợ chuyển hóa đường huyết và các chứng viêm loét.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc nhìn y học hiện đại là không nên tùy tiện dùng vỏ, rễ hoặc lá cây a kê làm thuốc. Dù ghi nhận một số tiềm năng dược lý trong phòng thí nghiệm, các bộ phận của loài cây này ẩn chứa rủi ro gây độc gan, làm kiệt quệ chức năng cơ thể và rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng khi áp dụng dạng bài thuốc thô chưa kiểm soát.

Độc tố tự nhiên can thiệp chức năng gan

Cơ chế nguy hiểm nhất liên quan đến cây a kê xuất phát từ hợp chất hypoglycin-A tồn tại tự nhiên trong quả và các bộ phận của cây. Nghiên cứu thực nghiệm kinh điển từ sớm đã làm sáng tỏ cơ chế tác động chuyển hóa của hypoglycin-A trên động vật ^[1]. Độc tố này trực tiếp can thiệp và ức chế quá trình tổng hợp, sản xuất glycogen dự trữ tại gan ^[1].

Khi quá trình chuyển hóa này bị phong tỏa, lượng glycogen dự trữ tại gan nhanh chóng cạn kiệt, dẫn đến hiện tượng tụt đường huyết trầm trọng có độ trễ ^[1]. Bên cạnh gan, các kho dự trữ glycogen tại thận, tim và cơ xương cũng bị suy giảm tương ứng ^[1]. Độc chất còn làm giảm độ nhạy insulin, giảm khả năng dung nạp đường, làm giảm lượng oxy tiêu thụ và sản sinh khí carbonic của cơ thể ^[1]. Thí nghiệm ghi nhận việc nhịn ăn khiến độc tính tăng vọt, gây buồn ngủ tiến triển dần sang hôn mê và dẫn tới tử vong ở liều cao ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn

Các nghiên cứu độc học hiện đại đã phân tích chi tiết mức độ nguy hiểm từ các chiết xuất của cây a kê. Một thử nghiệm năm 2019 đánh giá độc tính thần kinh và độc tính gan khi cho chuột dùng dịch chiết quả a kê chưa chín (Blighia sapida) ^[2]. Mẫu mô gan và não được cố định trong dung dịch formalin đệm 10%, đúc khối paraffin, cắt lớp mỏng 4 micromet, nhuộm hematoxylin - eosin (H&E) và soi dưới kính hiển vi quang học ^[2].

Kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy dịch chiết quả chưa chín gây biến đổi hành vi và làm giảm đáng kể khả năng vận động tự phát ở chuột đực ^[2]. Ở liều uống duy nhất 2000 mg/kg thể trọng, tỷ lệ tử vong ở chuột đực lên đến 33,3%, trong khi không ghi nhận chuột cái chết ^[2]. Trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 28 ngày, việc dùng chiết xuất lặp lại ở các liều 100 mg/kg và 500 mg/kg đã gây sụt giảm trọng lượng cơ thể đáng kể ở cả chuột đực lẫn chuột cái ^[2]. Tỷ lệ sụt giảm thể trọng diện tích dưới đường cong ở hai mức liều này lần lượt là 20,21% và 31,22% so với nhóm đối chứng ^[2].

Rủi ro tổn thương mô học từ vỏ thân a kê

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột Wistar đã kiểm tra độc tính bán mạn tính của dịch chiết cồn vỏ thân cây a kê (Blighia sapida) ^[3]. Thử nghiệm dùng liều duy nhất cho ngộ độc cấp và chia liều 250, 500, 750 mg/kg thể trọng uống cách ngày trong suốt 90 ngày ^[3]. Trong 90 ngày đó, các chỉ số huyết học và sinh hóa chưa thấy sai khác có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng ^[3].

Tuy nhiên, phân tích mô bệnh học đã phát hiện các xáo trộn, tổn thương cấu trúc mô ở những động vật dùng chiết xuất vỏ thân liên tục ^[3]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng việc dung nạp kéo dài chiết xuất vỏ cây có thể tích lũy tổn thương âm thầm, đòi hỏi sự thận trọng cao độ và không nên tự ý dùng lâu dài để phòng tránh nhiễm độc mạn tính ^[3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra vỏ cây a kê chứa saponin mang tính chất tán huyết, hạt cây không thể ăn được, chỉ có phần áo hạt (cùi thịt) chín mở tự nhiên mới được dùng làm thực phẩm sau khi bỏ hạt đen ^[3].

Lợi ích hạ đường huyết trong phòng thí nghiệm và giới hạn

Lý do khiến nhiều người truyền tai nhau dùng lá cây a kê làm thuốc xuất phát từ các nghiên cứu dược lý thực nghiệm về chuyển hóa. Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết methanol từ lá a kê trên chuột bị đái tháo đường do alloxan ^[4]. Thử nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất lá ở nồng độ 1,0 mg/mL có khả năng dọn dẹp gốc tự do DPPH đạt 80,34%, ion superoxide đạt 57,39%, hydrogen peroxide đạt 72,36% và gốc hydroxyl đạt 77,0% ^[4].

Khi thử nghiệm trên chuột đái tháo đường, liều uống duy nhất giúp hạ đường huyết tối đa 18,6% sau 240 phút ^[4]. Sử dụng liên tục 28 ngày ở liều cao nhất giúp giảm 65,65% đường huyết, tương đương nhóm dùng thuốc glibenclamide ^[4]. Dịch chiết lá còn cải thiện chỉ số mỡ máu rối loạn ở gan và huyết thanh như cholesterol, triacylglyceride, HDL, LDL, VLDL ^[4]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng hoạt tính các men chống oxy hóa khử độc tại gan và tụy như superoxide dismutase, catalase, glutathione peroxidase, glutathione reductase, glucose 6-phosphate dehydrogenase, đồng thời giảm rõ rệt malondialdehyde, hydroperoxide lipid và tổn thương phân mảnh DNA ^[4].

Dù vậy, giới hạn rất lớn là toàn bộ dữ liệu này mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật thí nghiệm với liều chiết tinh khiết bằng cồn ^[4]. Hiệu quả trên người chưa từng được kiểm chứng lâm sàng, trong khi rủi ro quá liều và độc tính tiềm tàng trên gan vẫn là mối đe dọa lớn.

Tiềm năng bảo vệ dạ dày nhưng thiếu dữ liệu người dùng

Ngoài tác dụng trên đường huyết, dịch chiết lá a kê còn được ghi nhận tác dụng chống loét trong các nghiên cứu tổng hợp ^[5]. Thử nghiệm của Oreagba và cộng sự dùng dịch chiết cồn - nước từ lá a kê trên các mô hình chuột gây loét bằng cồn tuyệt đối, stress hay thắt môn vị cho thấy tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày, giảm chỉ số loét tốt hơn cả thuốc omeprazole và cimetidine nhờ cơ chế giảm tiết axit ^[5]. Thử nghiệm khác của Adedosu và cộng sự với dịch chiết nước lá a kê ở liều 400 mg/kg thể trọng trên chuột cống đực cũng ức chế tối đa chỉ số loét dạ dày ^[5].

Tuy nhiên, tương tự tác dụng hạ đường huyết, tác dụng bảo vệ niêm mạc này hoàn toàn nằm ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm ^[5]. Người bệnh không thể đánh đồng dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm với nước sắc lá thô tại nhà, vốn chứa hỗn hợp nhiều hoạt chất phức tạp chưa được loại bỏ tạp chất gây hại.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng a kê làm thuốc

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ quanh nhà không tác dụng phụ". Trên thực tế, độc tố hypoglycin-A từ a kê có liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống trên chuột chỉ là 98 mg/kg thể trọng ^[1]. Việc đun nấu lá, vỏ cây uống hàng ngày theo kinh nghiệm dân gian có thể vô tình đưa lượng độc chất vượt ngưỡng thải trừ của gan và thận, gây suy kiệt kho dự trữ glycogen và tổn thương tế bào [4, 6].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi bộ phận của cây đều có giá trị dinh dưỡng hoặc độc tính như nhau. Thực tế cho thấy chỉ có phần áo hạt chín tự nhiên mới an toàn khi chế biến đúng cách, hạt của cây không ăn được ^[3]. Dầu ép lạnh từ áo hạt quả a kê chưa chín trong nghiên cứu năm 2024 cho thấy mức an toàn cao với LD50 vượt trên 5000 mg/kg, không gây biến đổi mô tạng hay chỉ số sinh hóa trên chuột ^[6]. Điều này chứng tỏ độc tính phân bổ không đồng đều và việc lấy vỏ, rễ hay lá thô đem sắc uống tiềm ẩn rủi ro rất cao so với phần ăn được đã qua xử lý [4, 5].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Những người sau đây tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ vỏ, lá hay quả a kê:

• Người mắc bệnh gan: Xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc men gan tăng cao. Gan suy giảm chức năng không thể chuyển hóa và đào thải các độc tố thực vật, dễ dẫn tới tổn thương mô học nặng [4, 6].
• Người có bệnh lý thận: Thận yếu dễ bị quá tải khi phải đào thải độc tố sinh ra từ các hợp chất chuyển hóa phức tạp ^[1].
• Người đang điều trị đái tháo đường: Tác dụng ức chế sinh glycogen và làm hạ đường huyết đột ngột từ độc chất a kê có thể tương tác với thuốc tây, gây tụt đường huyết quá mức dẫn đến hôn mê sâu ^[1].
• Trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú: Cơ địa nhạy cảm, dễ gặp biến chứng thần kinh và tử vong [1, 6].

Lời khuyên an toàn và cách tiếp cận đúng đắn

Người tiêu dùng cần phân biệt rạch ròi giữa việc sử dụng phần ăn được theo ẩm thực truyền thống và việc dùng các bộ phận khác làm thuốc. Đối với ẩm thực, kinh nghiệm cho thấy quả a kê chỉ ăn được phần áo hạt (cùi thịt) khi quả đã chín nứt tự nhiên trên cây, loại bỏ hoàn toàn hạt đen và màng độc ^[3]. Phần cùi thịt này cần được chần sơ trong nước muối hoặc sữa rồi mới đem chế biến xào nấu ^[3]. Tuyệt đối không ăn quả còn non, quả chưa tự nứt vì nồng độ độc tố rất cao có thể gây tử vong [1, 4].

Đối với việc chữa bệnh, tuyệt đối không tự ý thu hái lá, cạo vỏ cây a kê để phơi khô sắc nước uống. Khi mắc các bệnh mạn tính như tiểu đường, viêm loét dạ dày, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, duy trì lối sống lành mạnh và chế độ dinh dưỡng cân bằng. Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào, việc tham vấn ý kiến nhân viên y tế là nguyên tắc bắt buộc để bảo vệ tính mạng và lá gan của chính mình.