Nguy cơ cạn kiệt Prunus africana: Thực phẩm bổ sung có nguy cơ bị làm giả?

Cây anh đào châu Phi (tên khoa học là Prunus africana) từ lâu đã được xem là nguồn dược liệu quý cho nam giới, đặc biệt trong việc hỗ trợ điều trị các vấn đề về tuyến tiền liệt. Nhu cầu tìm kiếm các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe chiết xuất từ loài cây này ngày càng tăng mạnh trên thị trường quốc tế lẫn Việt Nam. Nhiều người tiêu dùng sẵn sàng chi số tiền lớn để mua các sản phẩm dán nhãn "Pygeum" nhằm cải thiện sức khỏe sinh lý và tiết niệu.

Tuy nhiên, loài cây này đang đối mặt với nguy cơ cạn kiệt nghiêm trọng ngoài tự nhiên, dẫn tới việc nguồn cung bị siết chặt gắt gao. Tình trạng mất cân đối giữa cung và cầu đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu các sản phẩm bổ sung anh đào châu Phi trên thị trường có nguy cơ bị làm giả, pha trộn hoạt chất tổng hợp hoặc thay thế bằng dược liệu kém chất lượng? Câu trả lời từ thực tế nghiên cứu khoa học cho thấy rủi ro này hoàn toàn có thật và đang diễn biến phức tạp.

Nguy cơ tuyệt chủng và sự can thiệp của CITES

Chi Prunus bao gồm hơn 400 loài khác nhau, trong đó có 98 loài mang giá trị quan trọng ^[1]. Prunus africana là loài cây thân gỗ đặc hữu của 21 quốc gia thuộc vùng cận Sahara châu Phi, thường phát triển ở các vùng rừng núi cao từ 900 đến 3.400 mét so với mực nước biển ^[1]. Cây trưởng thành có thể cao trên 40 mét với đường kính thân lên tới 1 mét, mang lớp vỏ màu nâu đen đặc trưng ^[1].

Chính lớp vỏ cây này lại là mục tiêu khai thác chính của con người ^[1]. Vỏ Prunus africana chứa nhiều hoạt chất quý dùng để sản xuất thuốc và thực phẩm bổ sung trị phì đại tuyến tiền liệt cùng các bệnh lý liên quan [2, 5]. Sự săn lùng ráo riết từ thị trường quốc tế đã kích hoạt làn sóng thu hái ồ ạt, thiếu bền vững ^[1]. Việc bóc vỏ không đúng kỹ thuật khiến cây chết hàng loạt, làm suy giảm nghiêm trọng quần thể hoang dã ^[1].

Trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn của loài cây này, Prunus africana đã phải đưa vào Phụ lục II của Công ước về thương mại quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) ^[1]. Việc đưa vào danh mục bảo tồn đồng nghĩa với việc hoạt động khai thác, vận chuyển và buôn bán vỏ cây qua biên giới bị giám sát vô cùng ngặt nghèo, hạn ngạch khai thác giảm sâu khiến giá nguyên liệu thô tăng vọt.

Căn nguyên dẫn đến rủi ro gian lận thương mại

Khi một loại thảo dược trở nên khan hiếm nhưng nhu cầu sử dụng không hề giảm, thị trường ngầm thường tìm cách lách luật. Tình trạng gian lận, pha trộn dược liệu bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp trong chuỗi cung ứng toàn cầu ^[2].

Các chuyên gia nghiên cứu về kiểm định thực vật chỉ ra rằng nguyên nhân chính dẫn đến sự pha trộn bao gồm: nhầm lẫn về danh pháp thực vật, người thu hái thiếu hiểu biết về nguồn gốc chính xác, sự tương đồng về màu sắc giữa các loại vỏ cây, lỗi trong quy trình thu hái và đặc biệt là tình trạng không có sẵn nguồn nguyên liệu chuẩn ^[2]. Trong chi Prunus, nhiều loài như mận gai hay đào rừng (Prunus persica, Prunus domestica) có cấu tạo tương đối giống nhau và từng ghi nhận tình trạng bị làm giả, pha trộn nghiêm trọng ^[2].

Khi vỏ cây Prunus africana chính gốc bị kiểm soát bởi CITES, nguy cơ các nhà sản xuất vô lương tâm sử dụng vỏ của loài cây khác có màu sắc tương tự, hoặc sử dụng bã chiết xuất đã hết hoạt chất rồi bổ sung hóa chất ngoài vào sản phẩm là rất cao. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho người tiêu dùng mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc từ các loài thực vật lạ.

Hoạt chất thực sự tạo nên giá trị của anh đào châu Phi

Để hiểu tại sao dược liệu này bị làm giả, cần nhìn vào thành phần hóa học đặc biệt bên trong lớp vỏ của nó. Các nghiên cứu hóa thực vật xác nhận rằng vỏ Prunus africana chứa nhiều hợp chất quý có hoạt tính sinh học cao như beta-sitosterol và các este của nó, axit ferulic cùng các este liên kết, atranorin và axit atraric ^[3]. Các hợp chất này phối hợp mang lại hiệu quả cải thiện tình trạng tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt ^[3].

Ngoài ra, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2016 còn phân lập được beta-sitosterol, beta-amyrin và beta-sitosterol-3-O-glucoside từ cây này ^[4]. Thử nghiệm đánh giá độc tính tế bào cho thấy beta-amyrin và beta-sitosterol-3-O-glucoside thể hiện khả năng gây độc chọn lọc và kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ung thư đại trực tràng (Caco-2) với giá trị IC50 lần lượt là 81 microgam/mL và 54 microgam/mL ^[4]. Trên dòng tế bào ung thư gan (HepG2), hoạt tính gây độc tế bào ghi nhận giá trị IC50 lần lượt là 206 microgam/mL và 251 microgam/mL ^[4]. Trên dòng tế bào thận phôi thai không ung thư (HEK293), nồng độ IC50 đo được là 156 microgam/mL đối với beta-amyrin và 937 microgam/mL đối với beta-sitosterol-3-O-glucoside ^[4].

Không chỉ có giá trị với tuyến tiền liệt, y học cổ truyền Ethiopia còn dùng vỏ cây này để chữa lành vết thương hở ^[5]. Thử nghiệm năm 2023 trên chuột bị thương cho thấy thuốc mỡ chứa 5% và 10% (trọng lượng/trọng lượng) chiết xuất thô vỏ cây giúp đẩy nhanh đáng kể tốc độ co hồi vết thương, rút ngắn thời gian biểu mô hóa và tăng độ bền kéo của da so với đối chứng (p < 0.001) ^[5]. Phân đoạn nước của chiết xuất vỏ chứa hàm lượng phenol tổng số đạt 49,71 ± 0,73 mg/g và flavonoid đạt 39,58 ± 0,27 mg/g, trong khi hàm lượng alkaloid chỉ ở mức 3,89 ± 0,55 mg/g ^[5].

Chính sự đa dạng và giá trị sinh học vượt trội của các nhóm chất này khiến người tiêu dùng luôn tìm kiếm sản phẩm chiết xuất từ anh đào châu Phi, vô tình thúc đẩy hành vi gian lận thương mại khi nguồn cung tự nhiên cạn kiệt.

Bằng chứng hóa học: Sự bất thường giữa vỏ thật và viên uống

Nghiên cứu công bố năm 2019 đã trực tiếp so sánh thành phần hóa học giữa 4 mẫu vỏ cây Prunus africana tự nhiên và 7 mẫu sản phẩm thương mại gắn nhãn Pygeum lưu hành trên thị trường ^[3]. Các nhà khoa học đã dùng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép đầu dò khối phổ (LC-APCI-MS) để đo lường chính xác các hợp chất đặc trưng ^[3].

Kết quả phân tích đã hé lộ sự khác biệt bất thường giữa nguyên liệu tự nhiên và chế phẩm đóng gói ^[3]:

Thứ nhất, hàm lượng axit ferulic tổng số trong vỏ cây tự nhiên đạt trung bình khoảng 450 microgam/g, cao gấp 4 lần so với lượng đo được trong các viên uống Pygeum thương mại ^[3]. Hơn 90% axit ferulic trong vỏ tự nhiên tồn tại ở dạng liên kết ester ^[3].

Thứ hai, hàm lượng beta-sitosterol lại đảo ngược hoàn toàn ^[3]. Trong vỏ cây thật, lượng beta-sitosterol tổng số tương đối ổn định ở mức khoảng 680 microgam/g, trong đó dạng beta-sitosterol tự do chỉ chiếm khoảng 33% ^[3]. Thế nhưng, ở một số sản phẩm viên uống trên thị trường, nồng độ beta-sitosterol tổng số vọt lên trên 10.000 microgam/g, và hầu như toàn bộ tồn tại ở dạng tự do ^[3].

Sự chênh lệch này cho thấy nhiều khả năng các nhà sản xuất không chiết xuất trọn vẹn từ vỏ cây thật với tỷ lệ hoạt chất tự nhiên, mà đã pha trộn thêm phytosterol tổng hợp hoặc chiết xuất từ các nguồn thực vật rẻ tiền khác như đậu nành hay thông để "thổi phồng" chỉ số beta-sitosterol trên nhãn thành phẩm ^[3]. Ngoài ra, cả 4 mẫu vỏ cây tự nhiên và 7 mẫu sản phẩm thương mại đều không tìm thấy hợp chất N-butylbenzene sulfonamide ^[3].

Khó khăn trong việc gây trồng thay thế nguồn tự nhiên

Nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng nguồn cung do CITES siết chặt, các nhà khoa học đã tìm cách nhân giống sinh dưỡng và thúc đẩy cây con sinh trưởng. Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá ảnh hưởng của nấm rễ nội cộng sinh (AMF) lên cây con Prunus africana 8 tháng tuổi nhân giống vô tính từ hai nguồn Muguga và Chuka ^[6].

Thử nghiệm xử lý cây con bằng các chủng nấm rễ bản địa từ núi Cameroon (MC), núi Manengumba (MM) của Cameroon, cùng hai vùng Malava (MK) và Chuka (CT) của Kenya, so sánh với đối chứng đất không khử trùng và cát vô trùng ^[6]. Sau 3 tháng, tỷ lệ rễ nhiễm nấm đạt trên 80%, giúp chiều cao cây tăng vọt và kích thích ra lá mới rõ rệt ^[6].

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một giới hạn lớn: nấm rễ không làm tăng tổng khối lượng cây con ^[6]. Mặc dù chủng nấm từ núi Manengumba giúp tăng lượng tannin, việc cấy nấm nhìn chung không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với hàm lượng phenol và flavonoid tổng số ^[6]. Phân tích tương quan Pearson cho thấy mối quan hệ giữa các chỉ số nấm rễ với sinh trưởng là dương, nhưng lại có tương quan âm với các thông số hóa thực vật ^[6]. Điều này cho thấy việc trồng trọt nhân tạo quy mô lớn để lấy hoạt chất chữa bệnh cần rất nhiều thời gian và không thể bù đắp ngay lập tức lượng vỏ thiếu hụt từ tự nhiên.

Những hiểu lầm phổ biến khi mua viên uống tuyến tiền liệt

Nhiều người tiêu dùng hiện nay mắc phải những hiểu lầm tai hại khi chọn mua thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất anh đào châu Phi:

• Cứ hàm lượng phytosterol cao là sản phẩm tốt: Như nghiên cứu hóa học đã chứng minh, hàm lượng beta-sitosterol lên tới hơn 10.000 microgam/g trong viên uống thương mại có thể là do nhà sản xuất cố tình bổ sung phytosterol tự do giá rẻ từ bên ngoài, chứ không phải chiết xuất toàn phần từ vỏ cây Prunus africana chuẩn ^[3].
• Hàng nhập khẩu luôn đảm bảo 100% vỏ cây tự nhiên: Việc Prunus africana nằm trong Phụ lục II CITES khiến hạn ngạch xuất khẩu vỏ thô cực kỳ khan hiếm ^[1]. Các sản phẩm lưu hành trên thị trường toàn cầu có tỷ lệ pha trộn hoạt chất tổng hợp hoặc thay thế một phần rất phổ biến do chi phí nguyên liệu vỏ thật quá đắt đỏ.
• Chiết xuất vỏ cây có thể thay thế thuốc chữa bệnh: Dù các nghiên cứu trong ống nghiệm và mô hình động vật cho thấy tiềm năng kháng tế bào ung thư hoặc làm lành tổn thương, chiết xuất thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn [3, 7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trước thực trạng nguy cơ pha tạp và làm giả cao, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định sử dụng các sản phẩm mang nhãn Pygeum:

• Người đang điều trị ung thư tuyến tiền liệt hoặc phì đại tuyến tiền liệt: Không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang dùng thảo dược bổ sung.
• Bệnh nhân có bệnh lý gan, thận: Các sản phẩm bị pha trộn hoặc chứa tá dược không rõ nguồn gốc có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa, gây tổn thương tế bào gan và suy giảm chức năng bài tiết.
• Người có tiền sử dị ứng thực vật: Nguy cơ sản phẩm bị trộn lẫn các loài cây khác cùng họ mà không được công bố trên nhãn có thể gây khởi phát phản ứng dị ứng nguy hiểm.

Người dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiết niệu trước khi kết hợp thêm bất kỳ loại viên uống bổ sung nào vào liệu trình chăm sóc sức khỏe hàng ngày.

Hướng dẫn nhận biết và áp dụng an toàn trong thực tế

Để tự bảo vệ mình giữa thị trường thực phẩm bổ sung thật giả lẫn lộn, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

• Kiểm tra chứng nhận CITES và nguồn gốc xuất xứ: Ưu tiên lựa chọn các thương hiệu dược phẩm uy tín, minh bạch về chuỗi cung ứng nguyên liệu và có giấy phép nhập khẩu hợp pháp theo hạn ngạch CITES.
• Đọc kỹ nhãn thành phần: Cảnh giác với những sản phẩm công bố hàm lượng beta-sitosterol cao bất thường nhưng giá thành lại quá rẻ. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ beta-sitosterol tự nhiên trong vỏ cây chỉ chiếm mức khiêm tốn khoảng 680 microgam/g ^[3].
• Thời điểm và liều dùng: Nếu được bác sĩ đồng ý sử dụng, nên uống thực phẩm bổ sung trong hoặc ngay sau bữa ăn để hỗ trợ hấp thu các hợp chất tan trong chất béo, đồng thời tuân thủ tuyệt đối liều lượng ghi trên nhãn sản phẩm chính hãng, không tự ý tăng liều.
• Kết hợp lối sống khoa học: Việc chăm sóc tuyến tiền liệt không thể chỉ dựa vào một viên thuốc bổ. Cần duy trì thói quen uống đủ nước vào ban ngày, hạn chế uống nhiều nước trước khi đi ngủ, ăn nhiều rau xanh, hạn chế rượu bia và duy trì vận động thể chất thường xuyên.

Tóm lại, Prunus africana là một nguồn dược liệu quý giá nhưng đang đứng trước bờ vực suy kiệt vì nạn khai thác quá mức ^[1]. Việc đưa loài cây này vào danh mục bảo tồn CITES là bước đi cấp thiết để bảo vệ thiên nhiên, song nó cũng đẩy nguy cơ làm giả, pha trộn hoạt chất trong thực phẩm bổ sung lên mức báo động [4, 5]. Người tiêu dùng cần trang bị kiến thức khoa học, giữ thái độ tỉnh táo khi chọn mua sản phẩm và luôn trao đổi với bác sĩ để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe bản thân.