Thói quen truyền miệng nguy hiểm
Trẻ sơ sinh quấy khóc dai dẳng nhiều giờ không rõ nguyên nhân (khóc dạ đề hay colic) thường khiến nhiều cha mẹ căng thẳng. Để xoa dịu bụng của trẻ, không ít gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó phổ biến nhất là hãm nước quả đại hồi làm trà cho bé uống [1, 2].
Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là: Tuyệt đối không cho trẻ sơ sinh uống trà đại hồi. Loại thảo mộc này tiềm ẩn rủi ro đe dọa trực tiếp tính mạng non nớt của trẻ nhỏ [1, 2].
Nhiều ca cấp cứu ghi nhận trẻ co giật, khó thở, tổn thương tiêu hóa trầm trọng chỉ sau vài thìa hoặc vài bình nước hãm đại hồi do người lớn tự pha [2, 4]. Việc tự ý áp dụng mẹo dân gian này đang đẩy trẻ vào tình thế nguy hiểm [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ nhầm lẫn và độc tố
Đại hồi Trung Quốc (Illicium verum) vốn là loại gia vị quen thuộc [1]. Dù vậy, trong tự nhiên và trên thị trường, nó rất dễ bị trộn lẫn hoặc nhầm với hồi Nhật Bản (Illicium anisatum hay Shikimi) [2, 5].
Hồi Nhật Bản chứa độc tố thần kinh cực mạnh gồm anisatin, neoanisatin và pseudoanisatin [2]. Độc chất này hoạt động như chất ức chế thụ thể GABA trong não bộ [2]. Hậu quả làm tế bào thần kinh bị kích thích quá mức, dẫn đến co giật dữ dội, run rẩy và rối loạn vận động [2, 5].
Hai loại thảo mộc này rất giống nhau về hình thái bên ngoài [2]. Đặc biệt khi quả bị vỡ vụn hoặc tán thành bột, mắt thường không thể phân biệt mà buộc phải kiểm nghiệm hóa học [2]. Ngoài ra, ngay cả đại hồi thông thường nếu dùng quá liều cũng tự sinh độc tố như veranisatins gây hại cho trẻ [4, 6].
Bằng chứng từ các ca cấp cứu nhi khoa
Y văn thế giới ghi nhận liên tiếp nhiều trường hợp trẻ nhỏ phải vào viện cấp cứu vì uống trà đại hồi [1, 2, 4]. Năm 2004, một báo cáo công bố 7 trường hợp trẻ sơ sinh chịu phản ứng độc thần kinh sau khi uống trà đại hồi tại nhà, nguyên nhân do đại hồi bị nhiễm lẫn loài hồi Nhật Bản độc tính [1]. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo không nên cho trẻ sơ sinh dùng loại trà này [1].
Năm 2011, một nghiên cứu tại Pháp mô tả bé 2 tháng tuổi nhập viện trong tình trạng tím tái trung ương 3 đợt, tứ chi co cứng kiểu uốn cong người (opisthotonos), nôn trớ nhiều và kích thích vật vã [2]. Bác sĩ phát hiện trẻ bị rung giật nhãn cầu ngang trước khi dần hồi phục sau nhiều giờ [2]. Khai thác bệnh sử cho thấy gia đình đã cho bé uống 3 bình nước (mỗi bình 200 ml) hãm từ 4-5 quả đại hồi để trị khóc dạ đề [2].
Tại Tây Ban Nha, một bé gái 1 tháng tuổi rơi vào trạng thái động kinh liên tục sau khi gia đình cho uống lượng lớn nước sắc đại hồi [3]. Bệnh nhi phải tiêm 3 liều thuốc chống co giật diazepam ngắt quãng mới kiểm soát được cơn động kinh [3]. Sự việc nghiêm trọng tới mức Bộ Y tế Tây Ban Nha từng phải ra quy định rút toàn bộ sản phẩm chứa hồi dùng cho trẻ khỏi thị trường vào năm 2001 [3].
Tại Pháp, báo cáo năm 2003 cũng ghi nhận 2 trẻ dưới 6 tháng tuổi bị ngộ độc với biểu hiện run rẩy, co thắt, tăng trương lực cơ, mắt rung giật và la khóc dữ dội [4]. Phân tích trong đó xác nhận có sự trộn lẫn hồi Nhật Bản [4]. Gần hơn, năm 2021 ghi nhận một bé trai mới 2 tuần tuổi nhập viện cấp cứu vì rối loạn vận động, bứt rứt và nôn ói sau khi uống trà đại hồi [5]. Năm 2012, một bé gái 3 tháng tuổi cũng gặp các triệu chứng ngộ độc thần kinh tương tự [6].
Năm 2024, một chùm ca bệnh tại bệnh viện vùng ở Bhutan ghi nhận hai trường hợp ngộ độc tiêu hóa và thần kinh sau khi dùng đại hồi, buộc các bác sĩ cấp cứu phải theo dõi sát suốt 24 giờ [7].
Hiểu lầm: Tự nhiên là lành tính
Nhiều người tin thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính hơn thuốc Tây, trẻ sơ sinh uống vài ngụm nước lá hay thảo dược sẽ không sao. Đây là suy nghĩ sai lầm lớn.
Cơ thể trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện về chức năng gan, thận lẫn hàng rào máu não [2]. Trọng lượng cơ thể bé rất nhỏ nên nồng độ độc chất đạt ngưỡng nguy hiểm rất nhanh [4, 6].
Một hiểu lầm khác là có thể dùng mắt thường để chọn quả "sạch" không độc [2]. Thực tế, ngay cả người bán hay các cửa hàng thảo dược cũng khó phát hiện sự pha trộn hồi Nhật Bản nếu không có thiết bị phân tích [2, 5].
Cần phân biệt rõ việc cho trẻ uống trực tiếp với việc mẹ uống trà lợi sữa chứa tiểu hồi hay hồi. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng năm 2019 trên 60 bà mẹ đang nuôi con bú hoàn toàn cho thấy: Mẹ uống trà lợi sữa chứa thành phần thì là, tiểu hồi, rau mùi và cỏ cà ri không gây tác dụng phụ nào cho cả mẹ lẫn sự tăng trưởng của trẻ sơ sinh trong 30 ngày và theo dõi tới 12 tháng [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ đánh giá chế phẩm hỗn hợp cho mẹ uống, không đồng nghĩa với việc an toàn khi đem đại hồi sắc nước cho trẻ sơ sinh uống trực tiếp [8].
Ai cần tuyệt đối tránh xa?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tiếp xúc với trà đại hồi hay các loại nước sắc từ quả hồi [1, 5]. Phụ huynh không tự ý thử nghiệm bất kỳ liều lượng nào [1].
Người lớn có tiền sử co giật, phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, thần kinh cũng không nên dùng đại hồi dạng hãm đậm đặc nếu không có chỉ định từ thầy thuốc chuyên môn [7].
Nếu trong gia đình đã lỡ cho bé uống trà đại hồi và thấy bé có dấu hiệu nôn mửa, li bì, trợn mắt, co giật hoặc thở tím tái, cần đưa bé đến khoa cấp cứu ngay lập tức, đồng thời mang theo mẫu thảo dược để bác sĩ nhận diện độc chất [2, 3].
Lời khuyên chăm sóc trẻ khóc dạ đề
Khóc dạ đề là một giai đoạn phát triển sinh lý thường gặp ở trẻ sơ sinh, thường tự thuyên giảm sau 3 đến 4 tháng tuổi. Thay vì tìm đến các bài thuốc dân gian nguy hiểm, cha mẹ nên áp dụng các giải pháp an toàn:
- Giữ không gian yên tĩnh, giảm bớt ánh sáng và tiếng ồn xung quanh trẻ.
- Bế bé, đung đưa nhẹ nhàng hoặc ôm sát vào lòng để truyền hơi ấm (tiếp xúc da kề da).
- Massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ hoặc làm động tác chân đạp xe giúp bé thoát bớt hơi ứ trong bụng.
- Đảm bảo trẻ bú đúng khớp ngậm, vỗ ợ hơi kỹ sau mỗi cữ bú.
Nếu trẻ quấy khóc quá mức kèm theo bỏ bú, sốt, bụng chướng to hoặc nôn trớ bất thường, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám bác sĩ chuyên khoa Nhi. Không tự ý cho trẻ sơ sinh uống bất kỳ loại trà thảo mộc nào ngoài sữa mẹ hoặc sữa công thức khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế [1].