Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà như cỏ thạch sùng về đun nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt, giải độc và làm mát gan. Tâm lý tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính khiến không ít người sử dụng dài ngày mà không hề đắn đo.
Tuy nhiên, quan niệm uống nước thảo mộc để "thanh lọc cơ thể" mà không rõ thành phần độc học là một hiểu lầm tai hại. Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào chứng minh nước cỏ thạch sùng có công dụng giải độc gan, ngược lại các tài liệu y khoa ghi nhận việc tự ý dùng dược thảo không kiểm soát có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến suy gan cấp [1].
Hiểu lầm phổ biến: Cứ là thảo mộc thì vô hại
Trong dân gian, nhiều loại thảo dược được truyền miệng là bài thuốc bổ dưỡng, có tác dụng mát gan tiêu độc. Người bệnh thường mặc định rằng các sản phẩm tự nhiên không phải là thuốc tân dược nên không có độc tính và không gây tác dụng phụ [2].
Thực tế y khoa cho thấy điều hoàn toàn trái ngược. Rất nhiều loại thảo dược vốn được coi là "không độc" trong y học cổ truyền qua hàng ngàn năm lại bị phát hiện có khả năng làm tăng men gan và gây tổn hại nhu mô gan âm thầm [1, 8]. Tình trạng tổn thương gan do thảo dược thường diễn ra rải rác, kín đáo, khó phát hiện sớm nhưng hậu quả để lại vô cùng nặng nề [3].
Người dùng thường không coi các loại nước lá, thực phẩm bổ sung thảo dược là dược phẩm thực thụ nên bỏ qua các cảnh báo nguy cơ [2]. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, vàng mắt thì tế bào gan có thể đã bị phá hủy trên diện rộng [2, 3].
Cơ chế lá gan bị tổn thương bởi thảo dược tự nhiên
Gan là cơ quan chính đảm nhiệm vai trò chuyển hóa thuốc và đào thải độc tố trong cơ thể con người [4]. Bất kỳ hoạt chất lạ nào đưa vào đường uống, bao gồm các hợp chất phức tạp trong lá cây, đều phải đi qua gan để xử lý [4].
Nhiều nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng một số thành phần tự nhiên có độc tính nội tại với tế bào gan [5]. Ngoài ra, phần lớn các trường hợp ngộ độc gan do thảo dược xảy ra theo cơ chế dị ứng cá thể hoặc phản ứng miễn dịch đặc ứng, tức là cơ địa của từng người phản ứng bất thường với các hoạt chất trong cây [5, 7].
Bên cạnh độc tính vốn có, thảo dược thu hái tự nhiên còn có nguy cơ cao bị ô nhiễm, ẩm mốc, biến chất trong quá trình thu hái, bảo quản hoặc lẫn các tạp chất độc hại [4, 5]. Khi uống kéo dài, các chất độc tích tụ dần khiến tế bào gan bị viêm hoại tử, ứ mật hoặc kích hoạt các phản ứng viêm phá hủy màng tế bào [1, 2].
Nghiên cứu khoa học cảnh báo về độc tính của thảo dược
Một tổng quan công bố năm 2011 chỉ ra rằng các phản ứng có hại do thuốc thảo dược đang gia tăng, trong đó tổn thương gan cấp tính do thảo dược y học cổ truyền chiếm tới 21,5% tổng số các ca tổn thương gan được báo cáo [6]. Việc lạm dụng thảo dược mà không qua chẩn đoán bệnh theo triệu chứng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng này [6].
Năm 2016, một nghiên cứu tổng hợp 77 công bố khoa học về 57 loại thảo dược và bài thuốc cổ truyền cho thấy có đến 28 trên 57 loại có liên quan trực tiếp đến tổn thương gan [2]. Nghiên cứu cũng báo cáo trường hợp bệnh nhân viêm gan cấp sau khi uống chế phẩm thảo dược, với chỉ số men gan ALT tăng hơn 3 lần giới hạn trên bình thường và Bilirubin toàn phần tăng hơn 2 lần bình thường [2].
Đến năm 2018, một nghiên cứu tổng quan về tổn thương gan do thảo dược tại các quốc gia đang phát triển ghi nhận biểu hiện bệnh rất đa dạng, từ không triệu chứng nhưng bất thường men gan đến suy gan tối cấp đe dọa tính mạng phải ghép gan [1]. Nghiên cứu tại Uganda phát hiện việc sử dụng thảo dược truyền thống có liên quan đến xơ hóa gan ở cả bệnh nhân nhiễm HIV và không nhiễm HIV [1]. Các báo cáo tại Trung Quốc cũng ghi nhận nhiều ca suy gan cấp do tự ý dùng thuốc thảo mộc [1].
Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá 23 ca tổn thương gan liên quan đến bài thuốc thảo dược Keyin Pills cho thấy thời gian ủ bệnh kéo dài từ 1 đến 90 ngày, với liều tích lũy dao động rất rộng từ 20 đến 1.800g tùy thể trạng mỗi cá nhân [7]. Thử nghiệm trên động vật trong nghiên cứu này xác nhận thảo dược gây tổn thương gan cấp tính theo liều lượng ở chuột bị căng thẳng miễn dịch ở mức liều 14 g/kg, gấp 6,7 lần liều tương đương trên lâm sàng [7].
Nghiên cứu công bố năm 2025 sử dụng dữ liệu lớn quốc gia để phân tích nguy cơ tổn thương gan từ các dược liệu thường được coi là không độc [3]. Kết quả định danh dược liệu Corydalis Rhizoma là vị thuốc có nguy cơ cao, chứa các thành phần như tetrahydropalmatine và tetrahydroberberine gây tổn thương gan thông qua kích hoạt các chuỗi phản ứng miễn dịch viêm như yếu tố hoại tử khối u và interleukin-17 [3].
Nguy cơ thực tế khi dùng cỏ thạch sùng
Riêng đối với cỏ thạch sùng, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng hoặc nghiên cứu quy chuẩn nào trên người chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả thải độc của loại cây này. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu ghi nhận độc tính chung từ các nhóm thảo dược tự nhiên và những trường hợp tổn thương gan do thói quen dùng thảo mộc bừa bãi [3, 4].
Việc tự ý đun sắc cỏ thạch sùng uống thay nước lọc đưa một lượng lớn các hợp chất chưa rõ hoạt tính vào cơ thể. Nếu cơ địa mẫn cảm hoặc chức năng chuyển hóa kém, người dùng đối mặt với nguy cơ viêm gan nhiễm độc cấp, hoại tử tế bào gan và suy giảm chức năng gan khó phục hồi [3, 4].
Tình trạng tổn thương gan do thảo dược thường diễn biến âm thầm trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần trước khi biểu hiện thành các triệu chứng rõ rệt [7]. Sự chậm trễ trong nhận biết khiến người bệnh tiếp tục nạp thêm độc chất vào người, biến một tổn thương nhẹ thành suy gan nặng [3, 4].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần loại bỏ
Hiểu lầm lớn nhất của người dân là xem các loại lá cây, thảo dược uống vào mát người nên có thể thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày [2, 3]. Các loại thảo dược đều chứa hoạt chất có tác động sinh học, đòi hỏi sự chuyển hóa nghiêm ngặt tại gan tương tự như thuốc [4].
Nhiều người cho rằng khi cơ thể nổi mụn nhọt, ngứa ngáy là do "nóng gan" và cần tìm cây cỏ uống để "thanh lọc, giải độc" [5]. Quan niệm này hoàn toàn thiếu căn cứ y học, việc tự ý uống thêm các dịch chiết thảo dược không rõ nguồn gốc chỉ làm tăng gánh nặng chuyển hóa và tăng nguy cơ nhiễm độc cho tế bào gan [3, 5].
Một sai lầm khác là tin rằng nếu uống nước lá mà chưa thấy đau đớn hay vàng da tức là thảo dược hoàn toàn an toàn [1]. Nhiều ca tổn thương gan do thảo dược ghi nhận thời gian ủ bệnh kéo dài đến 90 ngày, tế bào gan bị phá hủy từ từ cho đến khi men gan tăng vọt và xuất hiện tổn thương không thể hồi phục [2, 7].
Nhóm đối tượng tuyệt đối phải thận trọng
Những người có tiền sử viêm gan virus B, C, bệnh gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không được tự ý sử dụng cỏ thạch sùng cũng như các loại nước lá truyền miệng [1]. Nền gan yếu khiến khả năng chuyển hóa và chống đỡ độc chất suy giảm nghiêm trọng, dễ đẩy nhanh tiến trình suy gan [3, 4].
Người cao tuổi, người có bệnh nền mạn tính đang điều trị bằng thuốc tân dược cần tránh xa các loại nước thảo dược không rõ loại [2, 5]. Tương tác giữa các hoạt chất trong thảo mộc và thuốc điều trị có thể làm tăng độc tính trên gan gấp nhiều lần [4].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm do hệ thống enzym chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc đang trong giai đoạn đặc thù, việc tiếp xúc với hoạt chất lạ từ cỏ dại có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính [3, 4].
Lời khuyên áp dụng đúng cách để bảo vệ gan
Thay vì tìm kiếm các loại lá cây mọc hoang để giải độc, biện pháp bảo vệ gan hiệu quả nhất đã được y học xác lập là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy uống đủ nước lọc sạch mỗi ngày, ăn uống cân bằng các nhóm chất dinh dưỡng và hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia.
Khi cảm thấy cơ thể mệt mỏi, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc có các biểu hiện nghi ngờ bệnh lý gan mật, người dân cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm kiểm tra chức năng gan thay vì tự chữa bằng thảo mộc [2, 3].
Đối với bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, việc sử dụng phải có chỉ định, chẩn đoán triệu chứng rõ ràng và sự theo dõi sát sao từ thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề [5, 6]. Tuyệt đối không tự ý thu hái các loại cây dại như cỏ thạch sùng để sắc uống kéo dài, tránh biến thói quen bồi bổ thành mối họa phá hủy lá gan [1].
