Nhiều người có thói quen bổ sung cùng lúc nhiều vi chất dinh dưỡng mỗi ngày để tiện chăm sóc sức khỏe. Trong đó, vitamin D và axit béo omega-3 thường xuyên được đặt cạnh nhau trong đơn thuốc hoặc thực đơn dinh dưỡng. Tuy nhiên, việc uống chung hai dưỡng chất này mang lại lợi ích cộng hưởng hay gây cản trở hấp thu là băn khoăn của không ít bạn đọc.

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng lâm sàng hiện nay là việc kết hợp vitamin D và omega-3 nhìn chung an toàn, mang lại nhiều tác động tích cực lên tình trạng viêm và chuyển hóa. Dù vậy, tác động trực tiếp của omega-3 lên nồng độ vitamin D trong máu vẫn có những giới hạn nhất định tùy thuộc vào từng đối tượng cụ thể.

Cơ chế tác động và tương tác hấp thu giữa hai dưỡng chất

Về mặt sinh lý học, cả vitamin D và axit béo omega-3 đều thuộc nhóm các hợp chất tan trong chất béo. Khi vào đường tiêu hóa, các chất tan trong dầu đòi hỏi sự hiện diện của dịch mật và enzyme tiêu hóa chất béo để tạo thành các hạt micelle siêu nhỏ, giúp niêm mạc ruột non thẩm thấu và hấp thu dễ dàng.

Axit béo không bão hòa đa omega-3 và các dẫn xuất của chúng được cho là có khả năng hỗ trợ cải thiện tình trạng vitamin D thông qua cơ chế chống viêm và hỗ trợ đường ruột hấp thu chất béo [1]. Dù vậy, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2024 chỉ ra rằng khi kết hợp hai chất này ở chuột cống trắng, có hiện tượng hấp thu không hoàn toàn cả hai chất bổ sung và gây ảnh hưởng nhất định đến độ dày niêm mạc ruột [2]. Điều này đặt ra yêu cầu cần tìm hiểu kỹ hơn dữ liệu can thiệp thực tế trên cơ thể người.

Các nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân ung thư và bệnh tự miễn

Nghiên cứu lâm sàng năm 2020 trên bệnh nhân ung thư đại trực tràng đã chia người bệnh thành 4 nhóm gồm: nhóm đối chứng dùng giả dược; nhóm dùng 2 viên omega-3 loại 330 mg mỗi ngày; nhóm dùng 50.000 IU vitamin D3 mỗi tuần; và nhóm dùng kết hợp cả hai liều lượng này trong 8 tuần [3]. Kết quả theo dõi chỉ số khối không mỡ, nồng độ 25(OH)D huyết thanh, TNF-alpha, IL-6, C-CRP và albumin cho thấy việc bổ sung phối hợp vitamin D3 và omega-3 đem lại tác động có lợi rõ rệt lên tình trạng viêm và dinh dưỡng của bệnh nhân [3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược khác cùng năm 2020 trên 81 bệnh nhân ung thư đại trực tràng đang hóa trị cũng áp dụng phác đồ tương tự [4]. Sau 8 tuần can thiệp, nhóm dùng kết hợp vitamin D (50.000 IU/tuần) và omega-3 (2 viên 330 mg/ngày) có sự suy giảm đáng kể các yếu tố gây viêm TNF-alpha và IL-1beta so với các nhóm đơn lẻ và nhóm giả dược [4]. Hoạt động của NF-kB cũng giảm rõ rệt ở nhóm dùng vitamin D đơn lẻ và nhóm kết hợp so với thời điểm ban đầu [4].

Đối với bệnh tự miễn, một nghiên cứu đoàn hệ năm 2019 theo dõi trẻ mắc đái tháo đường tuýp 1 tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải kết hợp uống 1000 IU vitamin D/ngày [5]. Nhóm 22 trẻ mới mắc bệnh năm 2017 được bổ sung thêm omega-3 (EPA cùng DHA với liều 60 mg/kg/ngày) được so sánh với 37 trẻ mắc trước đó không dùng omega-3 [5]. Sau 12 tháng, nhóm bổ sung omega-3 có nhu cầu tiêm insulin hàng ngày giảm đáng kể, đặc biệt là liều bolus trước bữa ăn, giúp bảo tồn chức năng tiết insulin nội sinh [5].

Bằng chứng trên phụ nữ mắc rối loạn chuyển hóa và tiểu đường thai kỳ

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba công bố năm 2020 thực hiện trên 168 phụ nữ trong độ tuổi sinh sản bị tiền đái tháo đường kèm thiếu hụt vitamin D [6]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên dùng 50.000 IU vitamin D mỗi 2 tuần và 1000 mg omega-3 hai lần mỗi ngày (hoặc giả dược tương ứng) trong suốt 8 tuần [6]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm dùng kết hợp giảm đáng kể đường huyết lúc đói, nồng độ insulin, chỉ số chức năng tế bào beta, cân nặng và chu vi vòng eo so với 3 nhóm còn lại [6]. Đồng thời, mức cholesterol tốt HDL trong máu cũng tăng lên rõ rệt ở nhóm dùng chung hai chất này [6].

Năm 2017, một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược trên 120 phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ đã kiểm tra việc dùng phối hợp 50.000 IU vitamin D mỗi 2 tuần kèm 1000 mg omega-3 (chứa 180 mg EPA và 120 mg DHA) hai lần mỗi ngày trong 6 tuần [7]. Nhóm dùng chung cả hai dưỡng chất đã ghi nhận mức giảm vượt trội đối với chỉ số viêm hs-CRP (-2,0 mg/L) và chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde (-0,5 micromol/L), đồng thời tăng năng lực chống oxy hóa toàn phần (TAC) và glutathione [7]. Đáng chú ý, việc bổ sung đồng thời còn giúp giảm tỷ lệ trẻ sơ sinh bị tăng bilirubin máu và tỷ lệ trẻ phải nhập viện sau sinh [7].

Ngoài ra, thử nghiệm lâm sàng năm 2018 trên 60 phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) dùng 50.000 IU vitamin D mỗi 2 tuần cùng 2000 mg dầu cá omega-3 mỗi ngày trong 12 tuần đã cho thấy nhiều chuyển biến tích cực [8]. Nồng độ testosterone toàn phần trong huyết thanh giảm đáng kể, thang điểm đánh giá trầm cảm, âu lo và stress được cải thiện [8]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm hs-CRP, giảm malondialdehyde, tăng tổng năng lực chống oxy hóa, cùng việc điều hòa giảm biểu hiện gen gây viêm Interleukin-1 ở các tế bào đơn nhân máu ngoại vi [8].

Kết quả ở trẻ em béo phì: Có thực sự làm tăng hấp thu vitamin D?

Mặc dù việc kết hợp mang lại nhiều lợi ích kháng viêm, dữ liệu về việc omega-3 trực tiếp nâng cao nồng độ hấp thu của vitamin D lại cho thấy kết quả thận trọng hơn. Một nghiên cứu đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi năm 2022 trên trẻ em béo phì bị thiếu hụt vitamin D đã can thiệp trong vòng 6 tháng [1]. Trong số 73 trẻ hoàn thành nghiên cứu, một nhóm dùng 500 mg DHA kết hợp 1200 IU vitamin D3 mỗi ngày, nhóm còn lại dùng 1200 IU vitamin D3 kết hợp dầu mầm lúa mì [1].

Kết thúc theo dõi, dù hơn 50% số trẻ cải thiện được tình trạng thiếu vitamin D, nhóm dùng chung vitamin D và DHA không đạt hiệu quả vượt trội hơn so với nhóm dùng vitamin D kèm dầu mầm lúa mì [1]. Cả hai nhóm đều ghi nhận giảm tỷ lệ mỡ cơ thể và cải thiện chỉ số BMI [1]. Trẻ dùng thêm DHA có nồng độ DHA trong máu tăng cao hơn giúp phòng ngừa các biến chứng viêm của béo phì, nhưng dưỡng chất này không tạo ra sự gia tăng bổ sung nào đối với nồng độ vitamin D huyết thanh [1].

Giới hạn khoa học và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ uống chung omega-3 thì vitamin D sẽ hấp thu gấp đôi, gấp ba". Bằng chứng thực tế cho thấy omega-3 không phải là chất xúc tác vạn năng làm tăng vọt nồng độ vitamin D trong máu so với các nguồn chất béo lành mạnh khác [1]. Vai trò chính của việc dùng chung nằm ở sự cộng hưởng tác dụng kháng viêm và kiểm soát các chỉ số sinh hóa chuyển hóa [2, 3, 5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng kể trên đều có giới hạn nhất định. Đa số nghiên cứu can thiệp trong thời gian tương đối ngắn, từ 6 tuần, 8 tuần đến 12 tuần [3, 4, 5, 6]. Đối tượng thử nghiệm tập trung chủ yếu vào các nhóm bệnh lý đặc thù như ung thư đại trực tràng, tiền đái tháo đường, đái tháo đường thai kỳ, buồng trứng đa nang hoặc trẻ béo phì [1, 2, 3, 4, 6]. Hiệu quả trên người hoàn toàn khỏe mạnh vẫn cần thêm các bằng chứng mở rộng quy mô lớn hơn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Việc bổ sung đồng thời vitamin D và omega-3 dù có nhiều tiềm năng nhưng không phải đối tượng nào cũng có thể tự ý sử dụng liều cao:

  • Phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ đái tháo đường thai kỳ: Mặc dù nghiên cứu cho thấy lợi ích trên các chỉ số sinh hóa và kết cục thai kỳ [7], việc dùng liều vitamin D cao (như 50.000 IU) bắt buộc phải do bác sĩ sản khoa chỉ định và theo dõi sát sao.
  • Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị: Bổ sung vi chất hỗ trợ giảm phản ứng viêm và cải thiện dinh dưỡng cần phối hợp nhịp nhàng với phác đồ điều trị chính quy [2, 5], tránh tự ý dùng các chế phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc.
  • Người có vấn đề tiêu hóa mạn tính hoặc rối loạn đường ruột: Nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2024 từng ghi nhận sự thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột và niêm mạc ruột ở động vật khi dùng kết hợp hai chất này [2]. Do đó, người có hội chứng ruột kích thích hay viêm ruột nên lắng nghe phản ứng của cơ thể.

Hướng dẫn sử dụng đúng cách trong đời sống

Để cơ thể tiếp nhận hai dưỡng chất này một cách an toàn và tối ưu, bạn đọc nên lưu ý các nguyên tắc dùng bữa:

  • Thời điểm uống: Do cả vitamin D và omega-3 đều tan trong chất béo, thời điểm lý tưởng nhất để uống là ngay trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh (dầu ô liu, quả bơ, trứng, thịt, cá). Chất béo trong bữa ăn sẽ kích thích tiết dịch mật, hỗ trợ ruột non hấp thu đồng thời cả hai chất.
  • Không tự ý dùng liều điều trị cao: Các mức liều 50.000 IU vitamin D được dùng trong các thử nghiệm lâm sàng là liều tấn công ngắt quãng dưới sự giám sát y khoa [2, 3, 4, 5, 6]. Người bình thường chỉ nên dùng liều bổ sung duy trì hàng ngày theo khuyến cáo tiêu chuẩn, tránh nguy cơ ngộ độc do tích lũy vitamin D tan trong mỡ.
  • Kết hợp chế độ ăn: Bổ sung viên uống không thể thay thế dinh dưỡng nền tảng. Kết hợp chế độ ăn Địa Trung Hải giàu chất béo tốt và giảm lượng axit béo arachidonic đã được chứng minh mang lại lợi ích hỗ trợ kiểm soát bệnh [5].

Tóm lại, việc uống cùng lúc omega-3 và vitamin D trong bữa ăn là giải pháp tiện lợi và mang lại nhiều lợi ích cộng hưởng trong việc kháng viêm và cải thiện chuyển hóa. Tuy nhiên, người dùng không nên kỳ vọng omega-3 sẽ làm tăng vọt mức hấp thu vitamin D vượt trội so với bữa ăn thông thường. Khi có bệnh nền hoặc muốn dùng liều cao, việc tham vấn bác sĩ chuyên khoa là nguyên tắc an toàn hàng đầu.