Nhiều người bệnh mắc các bệnh lý mạn tính như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hay các chứng viêm khớp, tự miễn thường phải dùng thuốc nhóm corticoid trong thời gian dài. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian điều trị bắt đầu cảm thấy đau nhức xương khớp, yếu cơ hoặc lo sợ nguy cơ loãng xương gãy xương. Một thắc mắc phổ biến là liệu nhóm thuốc này có tương tác với các vi chất quan trọng như vitamin D và canxi hay không.

Câu trả lời đã được y học xác nhận: corticoid làm suy giảm khả năng hấp thu canxi tại đường ruột, gia tăng thải trừ canxi qua nước tiểu và trực tiếp biến đổi quá trình chuyển hóa, khiến nồng độ vitamin D trong cơ thể bị hao hụt nhanh chóng. Việc thiếu hụt vitamin D không chỉ ảnh hưởng đến hệ vận động mà còn làm suy yếu đáp ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể.

Cơ chế tác động của corticoid lên vitamin D và canxi

Corticoid, bao gồm cả dạng đường uống, tiêm toàn thân hay dạng hít duy trì, tác động tiêu cực đến chu trình khoáng chất theo nhiều con đường khác nhau. Đầu tiên, nhóm thuốc glucocorticoid làm giảm trực tiếp quá trình hấp thu canxi tại biểu mô ruột [1]. Khi lượng canxi hấp thu từ thức ăn sụt giảm, cơ thể lại tiếp tục đối mặt với tình trạng thuốc kích thích làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu [1]. Sự thiếu hụt kép này trực tiếp làm gia tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương bệnh lý ở người bệnh [1].

Về mặt sinh hóa, corticoid can thiệp sâu vào enzym phân giải vi chất. Thuốc kích hoạt thụ thể pregnane X receptor (PXR) [2]. Khi PXR được kích hoạt, nó tương tác với đối tác nhân là retinoid X receptor (RXR) để điều hòa phiên mã gen [2]. Quá trình dị hóa này tạo điều kiện kích hoạt mạnh mẽ enzym cytochrome P450 CYP24A1 (24-hydroxylase) [1, 6]. Enzym 24-hydroxylase có nhiệm vụ chính là bất hoạt dạng hormone có hoạt tính của vitamin D [1, 6].

Khi enzym này bị cảm ứng quá mức, tốc độ thoái giáng vitamin D bị đẩy nhanh, làm sụt giảm sản xuất hormone vitamin D có hoạt tính sinh học [1, 6]. Ngoài ra, một nghiên cứu cũng ghi nhận sự hoạt hóa enzym CYP3A4 do corticoid gây ra có thể dẫn đến việc giảm nồng độ vitamin D trong máu [3]. Hậu quả là người dùng thuốc dài ngày rất dễ rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất nghiêm trọng [1, 6].

Các nghiên cứu chỉ ra điều gì về sự tương tác này?

Mối liên hệ giữa việc sử dụng corticoid và tình trạng thiếu hụt vitamin D đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng và mô hình thực nghiệm khác nhau.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 thuộc đề tài VITADEPOC tại Tây Ban Nha đã tiến hành phân tích trên nhóm bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) nguy cơ cao đến khám ngoại trú [1]. Kết quả khảo sát cho thấy, những bệnh nhân từng điều trị bằng một đợt corticoid toàn thân trong vòng 6 tháng trước đó có nguy cơ bị thiếu hụt vitamin D cao gấp 2,1 lần so với người không dùng [1]. Đáng chú ý hơn, những người dùng liệu pháp duy trì bằng corticoid dạng hít có nguy cơ thiếu vitamin D cao gấp 3,2 lần [1].

Nghiên cứu này cũng viện dẫn số liệu từ khảo sát sức khỏe và dinh dưỡng quốc gia Hoa Kỳ (NHANES), xác nhận việc dùng corticoid là một yếu tố độc lập liên quan chặt chẽ đến sự thiếu hụt vitamin D trong dân số [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu tại Tây Ban Nha chỉ ra một hạn chế lớn trong thực tế điều trị: tỷ lệ bệnh nhân được kiểm tra định kỳ nồng độ vitamin D hoặc được kê đơn bổ sung còn rất hạn chế, dù việc bổ sung đem lại lợi ích giảm đợt cấp COPD [1].

Trong một nghiên cứu in silico (mô phỏng trên máy tính) công bố năm 2025 về bệnh hen suyễn, các nhà khoa học đã tìm cách giải quyết tận gốc cơ chế thoái giáng vitamin D do thuốc xịt [2]. Các thuốc dạng hít tiêu chuẩn như fluticasone, beclomethasone hay budesonide dù kiểm soát viêm tốt nhưng dùng lâu ngày sẽ kích hoạt phức hợp PXR-RXR, thúc đẩy enzym CYP24A1 làm suy giảm vitamin D [2]. Bằng phương pháp mô phỏng động lực học phân tử (MD) trong 300 nano giây và sàng lọc cấu trúc, nhóm tác giả đã tìm ra hai phân tử tiềm năng (MMs02510246 và MMs03733211) có khả năng ức chế liên kết PXR-RXR [2]. Nghiên cứu mở ra hướng đi mới nhằm ngăn chặn tác dụng phụ thoái hóa vitamin D của corticoid, dù hiện tại kết quả mới dừng lại ở mức mô hình tính toán và cần thêm các thử nghiệm sinh học tiếp theo [2].

Mặt khác, mối quan hệ này không chỉ là tác động một chiều. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về tương tác vitamin và thuốc ghi nhận rằng, ngoài việc corticoid làm hạ vitamin D qua men CYP3A4, việc bổ sung đầy đủ vitamin D ở chiều ngược lại có thể tăng cường hiệu lực điều trị của chính corticoid và làm giảm bớt tác dụng không mong muốn của loại thuốc này [3]. Nghiên cứu năm 2022 trên bệnh nhân COVID-19 nằm viện cũng nhấn mạnh việc không tính đến tương tác giữa corticoid và vitamin D có thể là nguyên nhân tạo ra những kết quả không đồng nhất trong các thử nghiệm lâm sàng trước đây [4].

Tương tác có lợi khi phối hợp tại chỗ ngoài da

Mặc dù việc sử dụng corticoid đường toàn thân hoặc đường hít kéo dài gây hao hụt vi chất, nhưng trong một số chuyên khoa như da liễu, sự kết hợp giữa hai hoạt chất này lại mang đến hiệu quả bất ngờ.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 phân tích cơ sở sinh học của việc phối hợp corticoid bôi tại chỗ và các chất tương tự vitamin D (vitamin D analogs) trong điều trị bệnh vẩy nến thể mảng mức độ nhẹ đến trung bình [5]. Hai hoạt chất này tác động qua các cơ chế bổ trợ lẫn nhau: dẫn chất vitamin D chống lại rối loạn biểu bì bằng cách ức chế tăng sinh và kích thích biệt hóa tế bào sừng, trong khi corticoid chủ yếu ức chế miễn dịch, nhắm vào các cytokine gây viêm [5].

Đặc biệt, sự phối hợp này giúp triệt tiêu tác dụng phụ của nhau: dẫn chất vitamin D giúp phục hồi hàng rào biểu bì bị suy yếu do corticoid và ngăn ngừa hiện tượng teo da do thuốc; ngược lại, corticoid làm dịu đi cảm giác kích ứng da xung quanh tổn thương do dẫn xuất vitamin D gây ra [5]. Dữ liệu lâm sàng ghi nhận dạng phối hợp calcipotriol và betamethasone dipropionate mang lại hiệu quả vượt trội và độ dung nạp rất tốt [5].

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Một hiểu lầm rất phổ biến là bệnh nhân cho rằng chỉ khi uống thuốc viên hoặc tiêm corticoid liều cao thì mới bị ảnh hưởng đến xương và vi chất, còn dạng hít hoặc xịt mũi thì an toàn tuyệt đối. Thực tế, dữ liệu lâm sàng từ nghiên cứu COPD đã chứng minh liệu pháp duy trì bằng corticoid dạng hít vẫn làm tăng nguy cơ thiếu vitamin D lên đến 3,2 lần [1]. Do đó, người dùng dạng hít kéo dài không nên chủ quan bỏ qua sức khỏe xương khớp.

Hiểu lầm thứ hai là người bệnh tự ý mua canxi hoặc vitamin D liều cực cao uống dồn dập ngay khi bắt đầu đợt điều trị kháng viêm. Việc tự ý bổ sung không qua xét nghiệm và theo dõi y khoa có thể không bù đắp đúng lượng thiếu hụt do men chuyển hóa bị kích thích, hoặc nguy hiểm hơn là gây quá liều, lắng đọng sỏi thận khi chức năng thải trừ của thận đang bị ảnh hưởng bởi thuốc.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tương tác bất lợi giữa corticoid và vitamin D đòi hỏi sự lưu tâm đặc biệt ở các nhóm đối tượng sau:

  • Người mắc bệnh đường hô hấp mạn tính (hen suyễn, COPD) đang dùng corticoid dạng xịt, hít duy trì hàng ngày hoặc thường xuyên phải dùng các đợt thuốc uống giảm viêm cấp tính [1, 6].
  • Người ít vận động thể lực, bởi vì lối sống thụ động làm tăng nguy cơ thiếu vitamin D lên 3,8 lần khi kết hợp cùng việc dùng thuốc [1].
  • Bệnh nhân có tiền sử nằm viện, suy kiệt hoặc đang mắc các bệnh lý tự miễn cần dùng corticoid điều trị ức chế miễn dịch dài hạn [4, 6].
  • Trẻ em và người cao tuổi có mật độ xương thấp, nguy cơ loãng xương và gãy xương bệnh lý cao khi quá trình hấp thu canxi bị cản trở [1].

Bất kỳ ai thuộc nhóm nguy cơ trên tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc corticoid đang điều trị bệnh nền, vì việc dừng đột ngột có thể gây suy tuyến thượng thận cấp hoặc bùng phát bệnh lý hô hấp nguy hiểm.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và theo dõi điều trị

Để phòng ngừa biến chứng loãng xương và duy trì nồng độ vi chất ổn định khi buộc phải dùng corticoid, người bệnh nên chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để thực hiện xét nghiệm định lượng nồng độ vitamin D trong máu định kỳ [1]. Khảo sát y khoa cho thấy liều lượng và tần suất bổ sung vitamin D ngoại sinh sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ thiếu hụt thực tế, nguyên nhân gây bệnh và dạng chế phẩm vitamin D được lựa chọn sử dụng [1].

Bên cạnh đó, việc duy trì lối sống vận động thường xuyên có ý nghĩa bảo vệ rất lớn, giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ tụt giảm nồng độ vi chất trong huyết thanh [1]. Người bệnh cần chú ý chế độ ăn uống đa dạng, giàu canxi để bù đắp lại lượng khoáng chất bị sụt giảm hấp thu qua đường tiêu hóa [1]. Khi bổ sung bất kỳ loại vitamin hay khoáng chất nào, hãy luôn mang theo đơn thuốc corticoid đang dùng để được bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn hướng dẫn về thời điểm uống cách xa các thuốc khác nếu cần, tránh các tương tác thuốc bất lợi.

Tương tác giữa corticoid và vitamin D là một quá trình dược lý phức tạp, có thể làm gia tăng nguy cơ loãng xương nhưng cũng có thể phối hợp điều trị hiệu quả trong những chỉ định chuyên biệt. Việc hiểu rõ cơ chế giúp người bệnh chủ động tầm soát, phối hợp cùng nhân viên y tế để xây dựng phác đồ bổ sung an toàn, đảm bảo kiểm soát tốt bệnh mạn tính mà vẫn bảo toàn cấu trúc xương vững chắc.