Cỏ sữa lá to chữa tiêu chảy: Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh đến đâu?

Kinh nghiệm dân gian và câu hỏi khoa học

Cỏ sữa lá to (tên khoa học Euphorbia hirta L.) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong dân gian để chữa tiêu chảy và kiết lỵ ^[1]. Nhiều người vẫn hái cây tươi sắc nước uống mỗi khi bụng dạ có vấn đề bất thường ^[1]. Thói quen này phổ biến ở Việt Nam và nhiều nước châu Á [1, 7].

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm truyền miệng này đã được khoa học chứng thực đến đâu? Dịch chiết thực vật này có thực sự ngăn chặn tiêu chảy và kháng khuẩn như lời đồn? Các nghiên cứu thực nghiệm đến nay cho thấy vị thuốc có tác dụng cầm tiêu chảy nhất định, song hầu hết dữ liệu mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên động vật và mô hình máy tính [1, 2, 4].

Thực tế, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người nhằm xác định hiệu quả cũng như độ an toàn tuyệt đối của dược liệu. Vì vậy, người dân không nên xem đây là phương pháp thay thế hoàn toàn cho y học hiện đại khi bị rối loạn tiêu hóa cấp tính.

Cơ chế tác động: Hoạt chất nào giúp cầm tiêu chảy?

Các nghiên cứu hóa thực vật phát hiện toàn cây cỏ sữa lá to chứa nhiều nhóm flavonoid có hoạt tính sinh học cao [1, 3]. Trong dịch chiết nước và phân đoạn ethyl acetate của cây, các nhà nghiên cứu đã phân lập được kaempferol, quercetin, rutin, quercitrin và isoquercitrin [1, 3]. Đây chính là những thành phần chủ lực tạo nên hoạt tính sinh học của dược liệu ^[1].

Cơ chế chống tiêu chảy của dịch chiết được lý giải thông qua hoạt động của các hợp chất flavonoid này [1, 2]. Khi đi vào đường tiêu hóa, quercitrin giải phóng aglycone quercetin tại ruột ^[2]. Hoạt chất này giúp điều hòa và làm giảm tình trạng tăng tiết dịch hoặc tăng co bóp quá mức ở thành ruột [1, 2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu mô phỏng tương tác phân tử cho thấy isoquercitrin và quercitrin có năng lượng gắn kết thụ thể lần lượt là -8,5 kcal/mol và -8,2 kcal/mol ^[1]. Con số này tiệm cận với thuốc điều trị tiêu chảy chuẩn loperamide (-9,1 kcal/mol) ^[1]. Dù vậy, đây chỉ là kết quả mô phỏng trên máy tính chứ chưa phản ánh toàn bộ động học phức tạp trong cơ thể người ^[1].

Bằng chứng thực nghiệm: Các nghiên cứu nói gì?

Hiệu quả chống tiêu chảy của cỏ sữa lá to chủ yếu được ghi nhận qua các mô hình chuột thí nghiệm từ thập niên 1990 cho tới gần đây [1, 2, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá dịch chiết nước và các phân đoạn phân cực khác nhau của Euphorbia hirta trên mô hình chuột bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết nước thể hiện hoạt tính chống tiêu chảy rõ rệt theo mức độ phụ thuộc liều dùng ^[1]. Đáng chú ý, phân đoạn ethyl acetate cho tác dụng nổi trội nhất, từ đó phân lập được hai hợp chất chính là isoquercitrin và quercitrin có hoạt tính ngăn chặn tiêu chảy ^[1].

Trước đó, các tổng quan dược lý công bố năm 2010 và 2019 cũng tổng hợp lại những bằng chứng thực nghiệm trên chuột [2, 4]. Nước sắc cỏ sữa lá to đông khô thể hiện hoạt tính chống tiêu chảy trên các mô hình chuột bị kích ứng bởi dầu thầu dầu, acid arachidonic và prostaglandin E2 [2, 4]. Hoạt chất quercitrin phân lập từ cây với liều dùng 50 mg/kg trọng lượng cơ thể thể hiện rõ khả năng ức chế tiêu chảy thực nghiệm [2, 4].

Tuy nhiên, các nhà khoa học ghi nhận một giới hạn quan trọng: dịch chiết cây hoàn toàn không có hoạt tính chống tiêu chảy khi chuột bị gây tiêu chảy bởi magnesium sulphate ^[2]. Điều này cho thấy dược liệu không tác động lên mọi cơ chế gây tiêu chảy, đặc biệt là tiêu chảy do cơ chế thẩm thấu ^[2].

Lợi ích khác và các mặt đối lập trên cơ quan nội tạng

Ngoài tác dụng cầm tiêu chảy, cỏ sữa lá to còn được ghi nhận một số tác dụng sinh học khác trên đường tiêu hóa trong phòng thí nghiệm ^[3]. Nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống Wistar bị gây trào ngược dạ dày thực quản (GERD) cho thấy dịch chiết toàn cây ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg dùng 2 lần mỗi ngày trong 5 ngày giúp làm tăng chất nhầy niêm mạc dạ dày ^[3]. Đồng thời, dịch chiết làm giảm nồng độ histamine huyết tương và giảm hoạt động của bơm H+, K+ ATPase, hỗ trợ bảo vệ niêm mạc trước acid dạ dày ^[3].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước của lá cỏ sữa lá to ở liều 50-100 mg/kg trên chuột cống Wistar trưởng thành thể hiện tác dụng lợi tiểu, làm tăng lượng nước tiểu và tăng đào thải các ion natri (Na+), kali (K+) cũng như bicabonate (HCO3-) qua thận [2, 4]. Chiết xuất cồn ở liều 100 mg/kg cũng gây lợi tiểu sau 6 giờ và liều 50 mg/kg duy trì sau 24 giờ ^[4].

Chính tác dụng tăng bài tiết này đòi hỏi sự cẩn trọng lớn khi dùng cho bệnh nhân tiêu chảy [2, 4]. Khi tiêu chảy cấp xảy ra, cơ thể vốn đã mất nước và mất chất điện giải nghiêm trọng [2, 4]. Nếu dùng dược liệu có hoạt tính lợi tiểu gây tăng bài xuất natri và kali ra nước tiểu, nguy cơ rối loạn điện giải toàn thân có thể trầm trọng hơn [2, 4].

Đặc biệt, độc tính trên tạng là vấn đề đã được ghi nhận trong nghiên cứu cấu trúc vi thể ^[5]. Nghiên cứu năm 2013 trên 32 chuột cống trắng đực Sprague-Dawley cho uống dịch chiết nước ở các liều 1, 10 và 50 mg/kg cách ngày trong 50 ngày cho thấy tổn thương mô học phụ thuộc liều tại gan và thận ^[5]. Các tổn thương này khởi phát từ nhân tế bào rồi lan rộng ra mô xung quanh, tương tự độc tính của nhóm kháng sinh quinolone ^[5]. Ngoài ra, ở chuột cống, liều 50 mg/kg còn ghi nhận hiện tượng làm giảm mật độ và khả năng di động của tinh trùng, dẫn tới vô sinh thực nghiệm 100% ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ sữa trị bệnh

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và uống bao nhiêu cũng không gây hại. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh chiết xuất cỏ sữa lá to vẫn có độc tính phụ thuộc liều trên gan và thận nếu dùng kéo dài hoặc dùng liều không kiểm soát ^[5].

Một quan niệm sai lầm khác là dùng cỏ sữa có thể chữa khỏi ngay tức khắc mọi loại tiêu chảy nhiễm khuẩn đường ruột. Mặc dù các tài liệu tổng quan ghi nhận cây có hoạt tính kháng khuẩn, kháng amip và chống tiêu chảy nói chung, nhưng nghiên cứu cho thấy cây không có tác dụng đối với dạng tiêu chảy thẩm thấu do magnesium sulphate [2, 3, 7].

Hơn nữa, các thử nghiệm về tiêu chảy mới chỉ dừng lại trên mô hình chuột [1, 2, 4]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào trên cơ thể người đối chứng để đưa ra hướng dẫn điều trị chuẩn mực. Việc tự ý hái cỏ sắc uống đậm đặc có thể làm mất thời gian vàng bù nước và xử trí y tế đúng cách.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các dữ liệu độc tính và tác dụng sinh lý đã được công bố, một số đối tượng cần tuyệt đối cẩn trọng hoặc tránh tự ý sử dụng cỏ sữa lá to:

Người có bệnh nền về gan hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh dùng do nguy cơ tổn thương vi thể gan thận đã được cảnh báo trong mô hình động vật ^[5].

Người đang bị tiêu chảy mất nước nặng kèm rối loạn điện giải phải hết sức thận trọng, bởi dịch chiết cây thúc đẩy bài tiết nước tiểu, làm tăng thất thoát ion K+, Na+ và HCO3- [2, 4].

Nam giới trong độ tuổi sinh sản cần lưu ý, vì chiết xuất cây ở liều 50 mg/kg từng gây suy giảm chất lượng tinh trùng và dẫn đến vô sinh thực nghiệm trên động vật ^[4].

Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học xác nhận tính an toàn và liều lượng trên các nhóm đối tượng này; dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận trên mô hình động vật như chuột và chuột lang tiền dậy thì [4, 7]. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng. Bất kỳ ai khi có triệu chứng bệnh đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý tiếp cận và kết luận

Cỏ sữa lá to là dược liệu tiềm năng chứa các flavonoid như quercitrin và isoquercitrin có khả năng làm giảm tiêu chảy trên mô hình thực nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, khoảng cách từ mô hình chuột đến đơn thuốc điều trị cho người bệnh còn rất xa [1, 7]. Do nghiên cứu chưa cung cấp liều dùng chuẩn và an toàn trên người, người dân không nên tự ý thu hái cây tươi để sắc uống với liều lượng lớn.

Khi xuất hiện dấu hiệu tiêu chảy cấp, ưu tiên hàng đầu là bù nước và điện giải bằng các dung dịch chuyên dụng theo khuyến cáo y tế. Nếu triệu chứng không thuyên giảm hoặc kèm sốt, phân có nhầy máu, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám. Việc khai thác các bài thuốc dân gian cần được đặt trên nền tảng khoa học và dưới sự tư vấn của chuyên gia y tế.