Cỏ tháp bút từ lâu đã được nhiều người truyền tai nhau sử dụng như một loại thảo dược hỗ trợ thanh nhiệt, lợi tiểu và cải thiện sức khỏe. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc sử dụng loại cây này không đúng cách có thể tiềm ẩn rủi ro sức khỏe đáng lo ngại đối với hệ thần kinh và chuyển hóa. Nhiều người thường thu hái cỏ tươi sắc uống tùy tiện hoặc dùng thảo dược khô kéo dài mà không qua xử lý nhiệt đạt chuẩn.
Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến mối lo ngại này là sự hiện diện của một loại enzyme đặc biệt mang tên thiaminase. Khi đi vào cơ thể qua đường ăn uống dạng tươi sống hoặc sơ chế không kỹ, enzyme này sẽ chủ động phân hủy vitamin B1, khiến cơ thể đối mặt với nguy cơ cạn kiệt nguồn vitamin thiết yếu này.
Nguy cơ tiềm ẩn từ men thiaminase trong thực vật tự nhiên
Trong thế giới tự nhiên, một số loài thực vật và sinh vật thủy sinh mang trong mình các hoạt chất có khả năng kháng dinh dưỡng đặc thù. Nghiên cứu sinh học cho thấy thiaminase là một trong những enzyme phân giải vitamin B1 được tìm thấy phong phú ở cá và một số loài thực vật [1]. Mặc dù cơ thể con người không tự sản sinh ra enzyme này, việc tiêu thụ thực vật chứa thiaminase ở dạng tươi sống với lượng lớn có thể trực tiếp dẫn đến tình trạng thiếu hụt vitamin B1 nghiêm trọng [1].
Thiaminase hoạt động bằng cách cắt đứt phân tử vitamin B1 (thiamine) thành hai thành phần riêng biệt là pyrimidine và thiazole [2, 4]. Một khi cấu trúc phân tử bị bẻ gãy, vitamin B1 không còn giữ được chức năng sinh học vốn có trong cơ thể [1]. Đáng chú ý, các nguồn tài liệu khoa học ghi nhận rằng thói quen lạm dụng các loại thảo mộc hoặc thức ăn chứa enzyme phân hủy thiamine là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự suy kiệt vitamin B1 trong chuỗi dinh dưỡng [2].
Vai trò cốt lõi của vitamin B1 và mức dự trữ khiêm tốn của cơ thể
Vitamin B1 là vi chất dinh dưỡng thiết yếu hòa tan trong nước, đóng vai trò nền tảng trong quá trình chuyển hóa chất dinh dưỡng đa lượng và các phản ứng sinh hóa của cơ thể [3]. Sau khi được hấp thu, vitamin B1 chuyển hóa thành dạng thiamine pyrophosphate (TDP), đóng vai trò coenzyme cho nhiều enzyme xúc tác chuyển hóa năng lượng, bao gồm chu trình TCA và chuyển hóa pyruvate [1]. Hệ thần kinh trung ương và não bộ là những cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi thiếu hụt vi chất này do chúng phụ thuộc rất lớn vào năng lượng ATP do ty thể sản sinh [4].
Điều đáng chú ý là cơ thể con người không thể tự tổng hợp vitamin B1 mà hoàn toàn phụ thuộc vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày [6, 7]. Lượng dự trữ vitamin B1 trong cơ thể người rất hạn chế, chỉ dao động trong khoảng từ 25 đến 30 mg [5, 6]. Bên cạnh đó, thời gian bán thải của vitamin B1 khá ngắn, chỉ kéo dài từ 9 đến 18 ngày [4]. Nhu cầu hàng ngày của người trưởng thành vào khoảng 1,1 đến 1,2 mg [5, 6]. Nếu thường xuyên sử dụng các loại thực vật chứa enzyme phá hủy vitamin B1, lượng dự trữ ít ỏi này sẽ nhanh chóng bị bào mòn.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hậu quả của sự thiếu hụt vitamin B1?
Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ những rối loạn nghiêm trọng xảy ra khi cơ thể thiếu hụt vitamin B1 kéo dài. Một nghiên cứu công bố năm 2019 trên mô hình động vật đã đánh giá tác động của chế độ ăn thiếu hụt thiamine (chỉ chứa 0,018 mg/kg khẩu phần ăn) kéo dài trong 30 ngày [5]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ thức ăn của nhóm chuột thiếu vitamin B1 giảm tới 52% so với nhóm đối chứng [5].
Đi kèm với sự suy giảm lượng ăn, khả năng hấp thu glucose qua màng hồng cầu ở nhóm thiếu vitamin B1 bị sụt giảm hơn 2 lần vào cuối thời gian nghiên cứu [5]. Đồng thời, quá trình oxy hóa beta của axit béo trong tế bào bạch cầu cũng bị ức chế, dẫn đến việc thiếu hụt năng lượng không thể bù đắp [5]. Nồng độ insulin huyết thanh cũng giảm rõ rệt từ 2,25 ± 0,25 ng/ml xuống còn 1,94 ± 0,17 ng/ml sau 30 ngày [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là được thực hiện trên động vật thí nghiệm, tuy nhiên nó phản ánh rõ rệt cơ chế rối loạn hấp thu đường và chuyển hóa năng lượng khi thiếu B1.
Ở cấp độ phân tử, một nghiên cứu tổng hợp về động học enzyme ghi nhận rằng enzyme thiaminase I từ vi khuẩn phân giải thiamine rất mạnh mẽ khi có sự hiện diện của pyridoxine (vitamin B6) với vai trò cơ chất phối hợp [6]. Ngược lại, các ion kim loại như đồng (Cu2+) ức chế mạnh mẽ và không thuận nghịch enzyme này, trong khi vitamin C (axit ascorbic) là chất ức chế thuận nghịch mạnh [6]. Dù đây là nghiên cứu trong ống nghiệm trên enzyme vi sinh vật, dữ liệu cho thấy sự phức tạp trong quá trình phân hủy vitamin B1 khi tương tác với các vi chất khác.
Trên lâm sàng ở người, sự suy giảm nồng độ thiamine kéo theo nhiều bệnh lý phức tạp. Một nghiên cứu công bố năm 2018 tại một khoa lão khoa cấp tính đã khảo sát 238 bệnh nhân cao tuổi nhập viện liên tiếp (tuổi trung bình 82,1 ± 7,1; 63% là phụ nữ) bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [3]. Kết quả cho thấy nồng độ vitamin B1 toàn phần trong máu trung bình đạt 66,1 ± 24,8 ng/ml, không có trường hợp nào bị thiếu hụt dưới ngưỡng 20 ng/ml [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở người cao tuổi có chế độ ăn ổn định, thiếu hụt thiamine tự phát là không phổ biến, do đó sự sụt giảm B1 thường bắt nguồn từ yếu tố tác động đặc thù như suy dinh dưỡng nặng, nghiện rượu hoặc ăn phải các chất kháng thiamine [5, 7].
Những biểu hiện lâm sàng nguy hiểm khi cạn kiệt vitamin B1
Khi lượng thiaminase đưa vào cơ thể vô hiệu hóa nguồn vitamin B1 dự trữ, người dùng có thể đối mặt với những triệu chứng từ nhẹ đến đe dọa tính mạng. Ở giai đoạn sớm, tình trạng này biểu hiện qua các dấu hiệu tâm thần kinh nhẹ như lú lẫn, giảm trí nhớ và rối loạn giấc ngủ [4]. Nếu không can thiệp kịp thời, tình trạng sẽ tiến triển thành bệnh não Wernicke, có thể tiếp tục diễn tiến thành hội chứng Korsakoff với tỷ lệ tử vong và di chứng lâu dài rất cao [6, 7].
Bên cạnh tổn thương não, thiếu hụt B1 còn gây ra bệnh Beriberi thể ướt (phù ngoại vi, suy tim sung huyết) hoặc Beriberi thể khô gây teo cơ, viêm đa dây thần kinh ngoại biên [5, 6, 7]. Một loạt 5 ca bệnh lâm sàng công bố năm 2021 cũng nhấn mạnh rằng thiếu hụt vitamin B1 trong thai kỳ có thể khởi phát bệnh lý thần kinh nặng nề và các biến chứng tim phổi hiếm gặp như suy tim phải và tăng áp lực động mạch phổi có thể hồi phục [7].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo dược dân gian
Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng tươi càng tốt". Từ suy nghĩ này, không ít người đã xay tươi cỏ tháp bút uống như nước sinh tố hoặc chỉ hãm qua nước sôi như hãm trà búp để giữ nguyên dưỡng chất.
Thực tế, enzyme thiaminase tồn tại tự nhiên trong thực vật cần nhiệt độ cao và đủ thời gian để bị biến tính và bất hoạt hoàn toàn. Việc chỉ ngâm nước ấm hay hãm qua loa không đủ nhiệt lượng để tiêu diệt men thiaminase, khiến lượng enzyme hoạt tính này tiếp tục phân hủy vitamin B1 từ chính bữa ăn hàng ngày [2, 4]. Ngoài ra, việc dùng liên tục nhiều tuần mà không bổ sung thực phẩm giàu dưỡng chất sẽ khiến mức dự trữ dưới 30 mg nhanh chóng biến mất [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dù chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên từng nhóm bệnh nhân dùng cỏ tháp bút, những dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng đã chỉ rõ các nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương rất cao khi thiếu hụt vitamin B1. Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần nhu cầu thiamine cao hơn người bình thường (khoảng 1,4 mg/ngày) [4], nếu bị thiếu hụt có thể dẫn đến biến chứng thần kinh hoặc tim mạch nghiêm trọng [7].
Trẻ em trong giai đoạn tăng trưởng nhanh cũng là đối tượng dễ tổn thương hệ thần kinh do nhu cầu chuyển hóa não bộ rất cao [4]. Người có tiền sử suy dinh dưỡng, người nghiện rượu hoặc người mắc các bệnh lý suy kiệt mạn tính cũng không nên tùy tiện sử dụng các loại thảo mộc có chứa men kháng thiamine vì nguồn dự trữ cơ thể vốn đã ở mức báo động [8].
Áp dụng thực tế và chế biến thảo mộc an toàn
Để phòng ngừa rủi ro cạn kiệt vitamin B1 từ các thảo mộc chứa men thiaminase như cỏ tháp bút, khâu sơ chế nhiệt là yếu tố mang tính quyết định. Bản chất của thiaminase là protein enzyme, do đó nhiệt độ sôi liên tục trong quá trình sắc kỹ sẽ làm biến tính enzyme, làm mất khả năng bẻ gãy vitamin B1.
Người dùng tuyệt đối không tiêu thụ cỏ tháp bút ở dạng tươi sống hoặc ép nước tươi uống trực tiếp [1]. Khi sử dụng dạng khô, cần nấu sôi kỹ, duy trì thời gian đun đủ dài để nhiệt lượng phá hủy hoàn toàn hoạt tính enzyme. Không nên tự ý sử dụng thảo dược này liên tục trong thời gian dài ngày; chỉ nên dùng với lượng vừa phải và tốt nhất cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Đảm bảo chế độ ăn giàu vitamin B1 từ thịt bò, gia cầm, ngũ cốc nguyên cám, đậu và các loại hạt để duy trì nguồn dự trữ ổn định cho cơ thể [4].
Cỏ tháp bút có thể mang lại những giá trị sử dụng nhất định nếu được hiểu đúng và dùng chuẩn. Việc nắm rõ rủi ro từ men thiaminase giúp người dùng chủ động bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh và tim mạch qua phương pháp đun nấu đủ nhiệt và bổ sung dinh dưỡng hợp lý.
