Cốt khí thân tím hạ acid uric: Lời đồn hay tác dụng thật?

Nhiều người mắc bệnh gút thường rỉ tai nhau tìm mua các loại thảo dược dân gian như cốt khí thân tím (tên khoa học thường gặp là Polygonum cuspidatum hoặc các chiết xuất tương tự) với hy vọng "hạ nhanh acid uric" và "chữa dứt điểm bệnh gút không cần dùng thuốc tây". Những lời quảng cáo hấp dẫn về việc dùng thảo mộc thiên nhiên thay thế thuốc đặc trị đã khiến không ít người bệnh bỏ đơn thuốc bác sĩ kê, tự ý dùng các loại rễ cây, thân cây sắc uống hằng ngày.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: Cốt khí thân tím cũng như các thảo mộc tự nhiên nói chung hoàn toàn KHÔNG THỂ chữa dứt điểm bệnh gút. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định cốt khí thân tím thay thế được thuốc hạ acid uric chuẩn y khoa. Những lời đồn thổi trên mạng thực chất là sự phóng đại quá mức từ một số hoạt động ức chế men xanthine oxidase được ghi nhận trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật.

Hiểu đúng về acid uric và enzym xanthine oxidase

Để hiểu vì sao các loại thảo dược thường được gắn mác "hạ acid uric", người bệnh cần nắm rõ cơ chế sinh hóa dẫn đến cơn đau gút. Acid uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của các hợp chất nhân purin trong cơ thể ^[1]. Khi nồng độ chất này trong máu tăng cao (tình trạng tăng acid uric máu), các tinh thể acid uric hoặc muối urat natri sẽ lắng đọng tại các khớp xương, kích hoạt phản ứng viêm dữ dội và gây ra các đợt viêm khớp gút cấp tính [5, 6].

Trong chuỗi phản ứng đó, xanthine oxidase đóng vai trò là enzym xúc tác then chốt, chuyển hóa hypoxanthine thành xanthine rồi tiếp tục oxy hóa xanthine thành acid uric [2, 3]. Đây là enzym duy nhất đảm nhận bước biến đổi này trong cơ thể, khiến nó trở thành đích đến quan trọng hàng đầu trong việc nghiên cứu và điều chế các thuốc hạ acid uric ^[1]. Khi enzym xanthine oxidase bị ức chế, lượng acid uric tạo ra sẽ giảm sút, từ đó ngăn ngừa nguy cơ lắng đọng tinh thể urat ^[1].

Không chỉ gây tổn thương khớp, tình trạng tăng acid uric máu và gút còn được xác định là các yếu tố nguy cơ độc lập đối với các bệnh lý tim mạch nguy hiểm [3, 4]. Việc ức chế enzym xanthine oxidase lâu dài ở bệnh nhân gút có thể hỗ trợ giảm một số bệnh tim mạch đi kèm nhờ tác động kép: vừa hạ nồng độ acid uric huyết thanh, vừa giảm bớt quá trình sinh ra các gốc tự do có hại trong phản ứng tạo acid uric ^[2].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm: Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế

Các thảo dược chứa flavonoid thường được giới khoa học chú ý tìm kiếm các phân tử có khả năng ức chế enzym. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát hoạt tính chống gút và chống oxy hóa của dịch chiết từ một số loài thực vật Ấn Độ (gồm Asparagus racemosus, Withania somnifera, Vitex negundo, Plumbago zeylanica, Butea monosperma và Tephrosia purpurea) ^[3]. Kết quả phân tích sắc ký bản mỏng hiệu năng cao (HPTLC) cho thấy các dịch chiết này chứa hàm lượng lớn hợp chất flavonoid ^[3].

Khi thử nghiệm hoạt tính chống gút trên enzym xanthine oxidase từ sữa bò trong phòng thí nghiệm, các dịch chiết thực vật ở nồng độ 100 g/mL đã biểu hiện khả năng ức chế enzym xanthine oxidase rõ rệt với mức ức chế trên 50% và giá trị IC50 thấp hơn chuẩn, đạt mức tác dụng gần tương đương với allopurinol (chất đối chứng đạt mức ức chế 90,2 ± 0,4%) ^[3]. Tuy nhiên, nhóm tác giả nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng các dịch chiết rễ cây này chỉ mới dừng ở mức làm tiền đề để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn nhằm phân lập và xác định các hoạt chất có ích chống viêm và chống gút, hoàn toàn chưa phải thuốc điều trị ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cấu trúc tinh thể bằng tia X đã làm sáng tỏ cơ chế: ví dụ phân tử flavonoid tự nhiên như quercetin khi gắn vào enzym xanthine oxidase của động vật có vú ở độ phân giải 2,0 Å cho thấy cấu trúc ba vòng liên hợp tiếp xúc tốt với vị trí hoạt động của enzym, tạo liên kết hydro với các acid amin Arg 880 và Glu 802 ^[4]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ đóng vai trò cung cấp cơ sở cấu trúc cho việc thiết kế thuốc mới, không đồng nghĩa với việc uống thảo dược thô chứa flavonoid sẽ mang lại tác dụng tương tự trên người bệnh ^[4].

Nhiều hợp chất tự nhiên khác cũng chỉ mới được thử nghiệm trên động vật thí nghiệm. Đơn cử như nghiên cứu năm 2011 về hợp chất 3,5,2',4'-tetrahydroxychalcone cho thấy chất này ức chế cạnh tranh xanthine oxidase trong ống nghiệm với giá trị IC50 là 22,5 µM ^[5]. Khi dùng đường uống cho chuột bị tăng acid uric máu, hợp chất này làm giảm nồng độ acid uric huyết thanh và ức chế enzym xanthine oxidase trong gan chuột theo liều lượng, đồng thời cho thấy độ an toàn ở mức liều lên tới 5 g/kg ^[5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2018 tổng hợp các dẫn xuất 2-arylbenzo[b]furan ghi nhận hợp chất 4a có khả năng ức chế mạnh enzym với IC50 đạt 4,45 µM và có tác dụng hạ acid uric trên mô hình chuột được gây tăng acid uric bằng potassium oxonate ^[6]. Tất cả các kết quả khả quan trên chỉ là những nghiên cứu tiền lâm sàng sơ khởi, được tiến hành trên enzym phân lập và mô hình chuột, không thể suy diễn nguyên vẹn tác dụng điều trị sang cơ thể người [2, 7].

Vì sao thuốc tân dược vẫn là nền tảng điều trị?

Trên thực tế lâm sàng hiện nay, các thuốc ức chế xanthine oxidase đã được phê duyệt và sử dụng phổ biến bao gồm allopurinol, febuxostat và topiroxostat ^[7]. Allopurinol là thuốc được chỉ định rộng rãi nhất để hạ acid uric ^[8]. Mặc dù hiệu quả hạ acid uric đã được khẳng định vững chắc, allopurinol vẫn tồn tại một số tác dụng không mong muốn trên một bộ phận người bệnh, chẳng hạn như rối loạn tiêu hóa, phát ban ngoài da và các phản ứng quá mẫn nguy hiểm ^[8].

Các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 chỉ ra rằng các thuốc ức chế xanthine oxidase hiện nay vẫn có thể đi kèm những tác dụng phụ nghiêm trọng, đặt ra nhu cầu cấp bách trên toàn cầu về việc tìm kiếm các hoạt chất mới hiệu quả hơn và an toàn hơn ^[7]. Giới khoa học đang tích cực sàng lọc và tổng hợp các hợp chất hóa học mới từ nhiều nhóm khác nhau như dẫn xuất pyrimidine, chalcone, furan, coumarin... nhằm mục đích cải thiện tính chọn lọc và giảm thiểu độc tính [3, 5]. Trong khi các hoạt chất mới vẫn đang trong giai đoạn phòng thí nghiệm, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang dùng các bài thuốc truyền miệng [3, 8].

Bên cạnh liệu pháp hạ acid uric, các thuốc chống viêm như colchicine cũng đã được chứng minh có tác dụng giảm thiểu một số biến cố tim mạch lớn ở bệnh nhân gút ^[2]. Việc kiểm soát toàn diện bệnh gút đòi hỏi sự can thiệp có kiểm soát của y học bằng các hoạt chất đã được chuẩn hóa về liều lượng và độ an toàn, điều mà các loại cây cỏ tự sắc uống không thể đáp ứng được [4, 8].

Hiểu lầm phổ biến: Thảo mộc tự nhiên có chữa dứt điểm bệnh gút?

Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người bệnh là tin rằng cốt khí thân tím hay các loại thảo dược có thể "tiêu diệt tận gốc" hoặc "chữa dứt điểm" bệnh gút. Bệnh gút là bệnh mạn tính liên quan mật thiết đến quá trình chuyển hóa nội sinh và đào thải acid uric [5, 8]. Ngay cả các loại thuốc Tây y mạnh nhất hiện nay cũng chỉ đóng vai trò kiểm soát nồng độ acid uric và ngăn ngừa các đợt bùng phát cơn đau, không có khái niệm chữa khỏi dứt điểm vĩnh viễn nếu người bệnh không duy trì lối sống lành mạnh [4, 8].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng ức chế enzym trong ống nghiệm với hiệu quả trị bệnh ngoài đời thực. Một dịch chiết thực vật có thể ức chế enzym rất mạnh trong đĩa thí nghiệm hay trên mô hình chuột nhờ các hợp chất nhóm flavonoid hay polyphenol [1, 7]. Tuy nhiên, khi một người uống nước sắc cây cỏ, các hoạt chất này phải trải qua quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa phức tạp tại gan và đào thải qua thận, dẫn đến nồng độ thực tế đến được mô đích rất thấp và không thể kiểm soát được liều lượng [1, 2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn, lành tính hơn thuốc tân dược. Việc sử dụng các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc, thân rễ cây phơi khô tự sắc uống tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, quá tải chức năng gan, thận hoặc nhiễm phải nấm mốc, kim loại nặng. Chưa kể, hàm lượng hoạt chất trong mỗi lần sắc không đồng đều có thể gây xáo trộn nồng độ acid uric trong máu, khiến cơn đau gút cấp xuất hiện dồn dập hơn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Cần đặc biệt nhấn mạnh rằng các dữ liệu nghiên cứu thảo mộc ức chế xanthine oxidase hiện có chủ yếu được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật thí nghiệm [1, 2, 7]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng nào về hiệu quả và tính an toàn của cốt khí thân tím trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em hay người cao tuổi có nhiều bệnh nền. Do đó, người bệnh không được suy diễn dữ liệu từ động vật sang người để tự ý ứng dụng.

Những người bệnh gút đang có tổn thương chức năng gan hoặc suy giảm chức năng thận nặng cần tuyệt đối tránh việc tự ý dùng các loại rễ cây, thân thảo dược sắc uống liều lượng lớn. Việc đưa vào cơ thể một lượng lớn các hợp chất phức tạp chưa rõ độc tính có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận, suy gan.

Những người đang tuân thủ phác đồ hạ acid uric bằng allopurinol, febuxostat hoặc các thuốc tim mạch khác không được tự ý dừng thuốc để chuyển sang dùng thảo mộc [3, 4, 8]. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể làm acid uric máu tăng vọt, gây tái phát các đợt viêm khớp gút cấp dữ dội và gia tăng các rủi ro về tim mạch [3, 4].

Gợi ý kiểm soát acid uric an toàn và khoa học

Thay vì đặt niềm tin mù quáng vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, người có nồng độ acid uric cao và bệnh nhân gút nên áp dụng các biện pháp khoa học đã được xác lập:

• Duy trì dùng thuốc theo chỉ định: Nếu được bác sĩ kê đơn các thuốc hạ acid uric hoặc thuốc chống viêm, người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng, lịch tái khám định kỳ để theo dõi nồng độ acid uric và các chỉ số men gan, chức năng thận [3, 4].
• Chế độ ăn uống cân bằng: Hạn chế các thực phẩm giàu purin như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và tránh xa hoàn toàn rượu, bia, đồ uống có cồn. Uống đủ 2 - 2,5 lít nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ quá trình đào thải acid uric qua đường tiết niệu.
• Vận động và duy trì cân nặng hợp lý: Vận động nhẹ nhàng thường xuyên, tránh tập luyện quá sức gây chấn thương khớp, kiểm soát tốt chỉ số cân nặng nhằm hạn chế nguy cơ rối loạn chuyển hóa đi kèm.
• Tham vấn chuyên gia y tế: Bất cứ khi nào có ý định sử dụng thêm các sản phẩm bổ trợ từ thảo dược, người bệnh cần mang theo sản phẩm và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.

Tóm lại, thông tin cốt khí thân tím có thể hạ acid uric chỉ mới bắt nguồn từ những phản ứng sinh hóa ức chế enzym ban đầu trong phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm [1, 2]. Không có cơ sở khoa học nào xác nhận dược liệu này có thể chữa dứt điểm bệnh gút trên người. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thảo dược, kiên trì tuân thủ điều trị y khoa và xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh để bảo vệ khớp xương lâu dài.