Cốt toái bổ, hay còn gọi là cây tắc kè đá, từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền dùng chữa đau nhức xương khớp và gãy xương. Nhiều lời đồn cho rằng loại thảo dược này có thể "trị dứt điểm" chứng loãng xương, đặc biệt ở phụ nữ mãn kinh.
Các nghiên cứu khoa học xác nhận cốt toái bổ chứa nhiều hoạt chất giúp bảo tồn mật độ xương và cải thiện cấu trúc xương hiệu quả trên mô hình động vật thí nghiệm, đồng thời bước đầu ghi nhận lợi ích cải thiện mật độ xương và mỡ máu trên người [1], [2]. Tuy nhiên, dược liệu này không thể xem là thuốc thần thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn.
Cốt toái bổ tác động đến xương như thế nào?
Loãng xương thường tiến triển âm thầm do sự mất cân bằng giữa quá trình hủy xương và tạo xương. Sau mãn kinh, nồng độ nội tiết tố suy giảm mạnh khiến mật độ xương tụt dốc, làm xương trở nên xốp và dễ gãy [1].
Các phân tích sinh hóa chỉ ra rằng cốt toái bổ chứa phân đoạn flavonoid và polysaccharide tự nhiên có đặc tính tương tự nội tiết tố [1], [3]. Chiết xuất nước và methanol từ dược liệu này có khả năng ức chế sự hình thành tế bào hủy xương (hủy cốt bào) [4].
Đồng thời, hoạt chất từ thảo dược kích thích sự tăng sinh và biệt hóa của tế bào tạo xương (tạo cốt bào) [5], [3]. Cơ chế này diễn ra thông qua việc kích hoạt thụ thể nội tiết tố, giúp nâng cao hoạt tính phosphatase kiềm (ALP) và gia tăng tích tụ khoáng chất canxi tại xương [3], [6].
Bằng chứng bảo tồn xương trên mô hình động vật
Chuột bị cắt bỏ buồng trứng (OVX) là mô hình chuẩn quốc tế mô phỏng tình trạng loãng xương sau mãn kinh ở người [1]. Hàng loạt thử nghiệm đã đánh giá tác động của cốt toái bổ trên mô hình này.
Một nghiên cứu năm 2020 thử nghiệm polysaccharide đồng nhất tách từ thân rễ khô của cốt toái bổ (ký hiệu DFPW) trên chuột cống OVX [1]. Chuột được cho uống DFPW liều 100 và 400 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 12 tuần [1]. Kết quả phân tích mô học cho thấy khối lượng xương bè tăng đáng kể, cải thiện cả diện tích, độ dày và số lượng bè xương [1]. DFPW đảo ngược sự suy giảm mật độ khoáng chất xương và hàm lượng khoáng gồm canxi, phospho, magie [1]. Tác dụng này đạt được nhờ giảm các dấu ấn chu chuyển xương như ALP huyết thanh, deoxypyridinoline (DPD) trong nước tiểu, cùng sự bài tiết canxi và phospho qua nước tiểu [1]. Đồng thời, các thông số cơ sinh học như tải trọng tối đa, năng lượng, mô đun Young và ứng suất tối đa đều cải thiện, giúp tăng độ cứng và độ bền của thân xương đùi [1].
Một thử nghiệm khác năm 2013 dùng phân đoạn flavonoid toàn phần (DFTF) đường uống với các mức liều 0,087; 0,173 và 0,346 mg/g mỗi ngày trong 6 tuần trên chuột nhắt C57/BL6J mất buồng trứng [3]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính cho thấy DFTF cải thiện mật độ khoáng chất và sức bền xương phụ thuộc liều tại xương đùi, xương chày và đốt sống thắt lưng L1 [3].
Trước đó, nghiên cứu năm 2008 cũng chỉ ra phân đoạn chiết cồn của cốt toái bổ chứa 11 hợp chất flavonoid giúp tăng mật độ khoáng xương trên chuột nhắt OVX và kích thích tế bào tạo xương UMR106 phát triển [5].
Dữ liệu lâm sàng thực tế trên người
Hiệu quả trên động vật rất khả quan, nhưng tác động trên người mới là thước đo chính xác nhất. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người hiện còn khá hạn chế.
Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2022 được thực hiện trên 80 bệnh nhân nữ cao tuổi mắc đồng thời loãng xương sau mãn kinh và tăng lipid máu [2]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào nhóm dùng cốt toái bổ (40 người) hoặc nhóm đối chứng (40 người), theo dõi qua các mốc 0, 3, 6, 9 và 12 tháng [2]. Kết quả ghi nhận cốt toái bổ cải thiện hiệu quả mật độ khoáng xương (BMD) và hồ sơ lipid huyết tương của người bệnh [2]. Thảo dược này làm giảm các cytokine gây viêm gồm IL-1beta, IL-18, TNF-alpha, IL-6, IL-8 cũng như các phân tử thể viêm NLRP3, ASC, caspase-1 và NF-kappaB [2].
Dù kết quả thử nghiệm lâm sàng 12 tháng rất hứa hẹn, cỡ mẫu 80 người vẫn còn tương đối khiêm tốn [2]. Y học cần thêm các nghiên cứu quy mô hàng trăm hay hàng nghìn bệnh nhân để củng cố độ tin cậy trước khi đưa vào hướng dẫn điều trị chuẩn.
Hiểu lầm: Tắc kè đá chữa khỏi hoàn toàn loãng xương?
Nhiều người tin rằng chỉ cần sắc tắc kè đá uống là xương sẽ chắc khỏe như thời trẻ và khỏi hẳn loãng xương. Đây là cách hiểu sai lệch nguy hiểm.
Loãng xương là bệnh lý chuyển hóa mạn tính, gắn liền với quá trình lão hóa tự nhiên và suy giảm nội tiết [1]. Các hoạt chất trong cốt toái bổ hỗ trợ làm chậm mất xương, kích thích tạo xương và điều hòa chuyển hóa khoáng chất, chứ không thể biến bộ xương thoái hóa trở lại nguyên vẹn [1], [3].
Việc tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để uống nước sắc tắc kè đá có thể khiến mật độ xương tiếp tục suy giảm âm thầm, gia tăng nguy cơ gãy xương nguy hiểm tại cổ xương đùi hoặc cột sống.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Cốt toái bổ chứa các hợp chất có hoạt tính tương tự estrogen, hoạt động thông qua thụ thể nội tiết tố [3], [6]. Những người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, ung thư vú cần thận trọng và bắt buộc hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Người cao tuổi có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa, hạ lipid máu cũng cần tham vấn y khoa để tránh các tương tác bất lợi [2]. Phụ nữ mang thai và đang cho con bú không nên tự ý dùng thảo dược này.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Trong y học cổ truyền, cốt toái bổ thường được dùng dưới dạng cạo sạch lớp lông nhung bên ngoài, thái mỏng, sấy khô rồi sắc nước uống hoặc ngâm rượu. Để đảm bảo an toàn, người dùng chỉ nên sử dụng dược liệu đã qua sơ chế đạt chuẩn, rõ nguồn gốc xuất xứ.
Thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế lối sống lành mạnh. Người có nguy cơ loãng xương cần kết hợp chế độ ăn giàu canxi từ thực phẩm tự nhiên, tắm nắng sáng để tổng hợp vitamin D, duy trì tập luyện thể dục chịu lực vừa sức như đi bộ hoặc yoga, đồng thời kiểm tra mật độ xương định kỳ bằng phương pháp đo DEXA để theo dõi sức khỏe xương khớp.
Cốt toái bổ thực sự có cơ sở khoa học trong việc bảo vệ mật độ xương và hỗ trợ chuyển hóa [1], [2]. Tuy vậy, người bệnh cần nhìn nhận thảo dược này một cách khoa học, kết hợp dinh dưỡng đầy đủ và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
