Nhiều người Việt có thói quen dùng cây cỏ, thảo dược thiên nhiên để bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ trị bệnh mạn tính. Mọi người thường tin thảo dược lành tính, không gây hại và có thể uống chung cùng đơn thuốc tây y hằng ngày.
Thực tế y khoa cho thấy điều ngược lại. Các hợp chất tự nhiên khi vào cơ thể có thể tác động trực tiếp lên hệ enzyme gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu. Việc tự ý phối hợp thảo dược như Cryptolepis buchananii cùng thuốc kháng đông hay thuốc giảm đau chuyển hóa qua gan tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.
Men gan CYP450 và cơ chế chuyển hóa thuốc
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải phần lớn thuốc điều trị ra khỏi cơ thể. Quá trình này phụ thuộc lớn vào hệ thống enzyme cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) nằm trong tế bào gan [1]. Hệ enzyme này có nhiều phân nhóm nhỏ chịu trách nhiệm biến đổi từng nhóm hoạt chất cụ thể [2].
Khi đưa thảo dược vào cơ thể, các hoạt chất thực vật có thể ức chế hoặc kích thích hoạt động của cytochrome P450 [1], [3]. Nếu thảo dược ức chế enzyme, thuốc tây bị chậm chuyển hóa, tích tụ trong máu và tăng nguy cơ ngộ độc [3]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích enzyme, thuốc bị đào thải quá nhanh khiến hiệu quả điều trị biến mất [3].
Bên cạnh CYP, protein vận chuyển thuốc P-glycoprotein cũng tham gia vào việc phân bố dược chất trong mô và tế bào [4], [3]. Hoạt chất từ cây cỏ tác động đồng thời lên cả hệ enzyme CYP và protein P-glycoprotein, làm đảo lộn nồng độ thuốc trong huyết tương, mô, nước tiểu và dịch mật [3].
Hiểm họa khi dùng chung thuốc chống đông máu
Thuốc chống đông máu, tiêu biểu là warfarin, thuộc nhóm thuốc có khoảng điều trị rất hẹp [4]. Điều này có nghĩa là ranh giới giữa liều có tác dụng điều trị và liều gây độc tính xuất huyết rất nhỏ [4]. Warfarin là cơ chất chuyển hóa trực tiếp qua hệ thống men gan cytochrome P450 [4].
Bệnh nhân tim mạch, ghép tạng hoặc suy thận sử dụng thuốc chống đông cần đặc biệt cẩn trọng với các tương tác thảo dược [5]. Khi hoạt chất thảo dược làm thay đổi hoạt tính chuyển hóa của gan, nồng độ warfarin trong máu có thể tăng vọt ngoài tầm kiểm soát [5], [4]. Tình trạng này dễ dẫn tới xuất huyết nội tạng, chảy máu tiêu hóa hoặc tai biến mạch máu não đe dọa tính mạng.
Các nhà khoa học cảnh báo tương tác giữa thảo dược và thuốc chống đông thường diễn ra âm thầm, không được bác sĩ phát hiện kịp thời do người bệnh không chủ động thông báo về việc mình đang uống thêm cây cỏ [5].
Rủi ro tương tác với thuốc kháng viêm NSAID
Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) là nhóm thuốc quen thuộc trong điều trị đau nhức xương khớp, thoái hóa khớp và đau cơ. Nhóm thuốc này khi vào cơ thể phần lớn cũng phải qua gan để chuyển hóa trước khi đào thải.
Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian trị đau nhức để uống cùng NSAID nhằm "tăng tác dụng giảm đau". Tuy nhiên, nếu thảo dược ức chế con đường chuyển hóa thuốc qua gan, lượng NSAID tự do lưu thông trong máu sẽ tăng cao và kéo dài thời gian tồn tại [3].
Nồng độ NSAID tích tụ quá mức trong máu làm tăng vọt nguy cơ viêm loét dạ dày, thủng đường tiêu hóa, suy giảm chức năng thận và độc tính trên tế bào gan. Chưa kể, bản thân NSAID đã có tác dụng phụ ức chế ngưng tập tiểu cầu, khi kết hợp cùng các yếu tố can thiệp đông máu từ thực vật, nguy cơ xuất huyết càng trở nên khó lường.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thảo dược
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 chỉ ra rằng việc sử dụng thảo dược và các chế phẩm từ cây cỏ đang tăng trưởng rất nhanh trong cộng đồng [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh hoạt chất từ thảo dược có khả năng ức chế enzyme monoamine oxidase và cytochrome P450, can thiệp mạnh mẽ vào tác dụng của các thuốc điều trị thông thường [1]. Dù vậy, dữ liệu thông tin lâm sàng đáng tin cậy trong lĩnh vực này hiện vẫn còn rời rạc và thiếu hụt [1].
Nghiên cứu khác năm 2008 về bệnh nhân thận ghi nhận hoạt tính của phân nhóm men gan CYP3A4 cùng protein vận chuyển thuốc bị biến đổi rõ rệt bởi các hợp chất thực vật [5]. Sự biến đổi này dẫn tới ngộ độc hoặc mất tác dụng của các nhóm thuốc ức chế miễn dịch, thuốc hạ đường huyết, hạ huyết áp và thuốc chống đông [5]. Nghiên cứu chỉ ra các sản phẩm cây cỏ thường gây nguy cơ tương tác mà người dùng không hay biết [5].
Một nghiên cứu tổng quan quy mô lớn năm 2021 đã đánh giá 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 loại thực phẩm bổ sung từ cơ sở dữ liệu Web of Knowledge [2]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ 140 thử nghiệm lâm sàng (trong tổng số 3.125 nghiên cứu) và 236 nghiên cứu trong ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh [2]. Kết quả phát hiện 21 loại thảo mộc tương tác với CYP3A4, đồng thời xác nhận 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc/thực phẩm với 8 loại thuốc điều trị ung thư [2].
Năm 2007, một nghiên cứu xác định danh sách các thuốc có nguy cơ tương tác cao với thảo dược thông qua hệ enzyme CYPs và protein P-gp, bao gồm warfarin, cyclosporine, tacrolimus, digoxin, amitriptyline, indinavir, midazolam và irinotecan [4]. Hầu hết các loại thuốc này đều có cửa sổ điều trị rất hẹp, khiến việc biến động nồng độ thuốc do thảo mộc gây hậu quả lâm sàng nghiêm trọng [4].
Tổng quan hệ thống năm 2010 phân tích dữ liệu trên Pubmed và EMBASE khẳng định tương tác giữa thực vật và thuốc tổng hợp là vấn đề có thật trên lâm sàng [6]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý dữ liệu tiền lâm sàng từ động vật hay ống nghiệm thường khó suy diễn trực tiếp sang người, đòi hỏi phải rất cẩn trọng đối với những thuốc có khoảng điều trị hẹp [6].
Nghiên cứu công bố năm 2016 tổng kết các phương pháp thực nghiệm đánh giá tương tác dược liệu cho thấy việc phối hợp thảo dược có thể làm tăng hoặc giảm nồng độ thuốc trong huyết tương, mô, nước tiểu và dịch mật [3]. Các nhà khoa học khẳng định cần phải đánh giá tương tác từ mức độ đơn chất, dịch chiết thô cho đến các bài thuốc phối hợp [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc dân gian
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, không có tác dụng phụ như thuốc tây". Mọi hoạt chất sinh học đưa vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và thận, do đó chúng tác động trực tiếp đến dược động học của thuốc [3].
Nhiều người nghĩ chỉ các loại thuốc độc bảng A mới tương tác với thảo dược. Thực tế, những loại thuốc thông dụng hằng ngày như thuốc chống đông warfarin hay các thuốc NSAID giảm đau đều là cơ chất nhạy cảm của các enzyme gan [4].
Một số người cho rằng chỉ cần uống thảo dược cách thuốc tây 1 đến 2 giờ là an toàn. Cách làm này chỉ hạn chế được tương tác cản trở hấp thu tại đường tiêu hóa. Với tương tác enzyme gan CYP450, các hoạt chất thảo mộc sau khi ngấm vào máu có thể ức chế men gan suốt nhiều ngày, việc chia giờ uống hoàn toàn không giải quyết được gốc rễ vấn đề [3].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc các thuốc tim mạch tuyệt đối không được tự ý bổ sung các bài thuốc dân gian [5], [4]. Rủi ro tương tác dẫn đến biến chứng xuất huyết ở nhóm này là rất cao [4].
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh nhân sau phẫu thuật ghép tạng dùng thuốc ức chế miễn dịch phải cảnh giác cao độ [5]. Sự thay đổi men gan CYP3A4 do thảo dược có thể gây ngộ độc thuốc ghép hoặc làm thải ghép do thuốc không đủ nồng độ [5].
Bệnh nhân đang điều trị ung thư bằng hóa trị liệu hoặc dùng các thuốc đích chuyển hóa qua gan cần kiêng tuyệt đối các loại nước sắc thảo dược chưa rõ nguồn gốc [2], [7]. Nguy cơ giảm tác dụng diệt tế bào ung thư hoặc tăng đột biến độc tính tế bào đã được ghi nhận [2], [7].
Người cao tuổi, người có bệnh nền suy gan, suy thận hoặc đang phải dùng cùng lúc nhiều loại thuốc tây (đa đơn thuốc) cũng cần tránh hoàn toàn việc tự ý kết hợp thảo mộc [5], [3].
Cách dùng an toàn và khuyến cáo thực tế
Để bảo vệ sức khỏe và tránh các rủi ro tương tác thuốc nguy hiểm, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Chủ động thông báo với bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc nam, cao lá hay thực phẩm chức năng đang dùng trước khi kê đơn thuốc tây [5].
Không tự ý phối hợp các bài thuốc truyền miệng, rễ cây, vỏ cây dạng sắc uống khi đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc chống đông hay thuốc kháng viêm NSAID [4], [3].
Nếu đang dùng thuốc tây mà xuất hiện các dấu hiệu bất thường như bầm tím dưới da không rõ nguyên nhân, chảy máu chân răng, đi ngoài phân đen hoặc mệt mỏi, vàng da, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế kiểm tra.
Thảo dược tự nhiên là nguồn dược liệu quý, nhưng chúng chứa các hoạt chất sinh học phức tạp can thiệp sâu vào enzyme chuyển hóa gan [1], [3]. Sử dụng thảo dược một cách mù quáng khi đang điều trị thuốc tây có thể đánh đổi bằng tính mạng. Luôn tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng trước khi kết hợp bất kỳ phương pháp điều trị nào.
