Nhiều người có thói quen hãm kỷ tử (câu kỷ tử) uống trà, ngâm rượu hoặc nấu canh bồi bổ sức khỏe hàng ngày vì nghĩ thảo mộc tự nhiên luôn lành tính. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa vị thuốc quen thuộc này với một số tân dược lại tiềm ẩn rủi ro khôn lường đối với tính mạng [1]. Điển hình là trường hợp bệnh nhân đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết khối bằng thuốc chống đông warfarin.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa lâm sàng: Người đang dùng warfarin tuyệt đối không nên dùng kỷ tử dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm nước ép, trà hãm hay rượu ngâm [2], [3]. Việc dùng chung có thể đẩy chỉ số đông máu INR tăng vọt ngoài tầm kiểm soát, dẫn tới xuất huyết nghiêm trọng nội tạng hoặc chảy máu không cầm [2], [4].

Mối nguy từ một vị thuốc bổ quen thuộc

Kỷ tử (tên khoa học Lycium barbarum L., thuộc họ Cà Solanaceae) là loại quả chín phơi khô từ lâu được y học cổ truyền sử dụng với công năng bổ can thận, ích tinh, sáng mắt, hỗ trợ cải thiện suy nhược [4]. Trong đời sống hiện đại, thảo dược này được quảng bá rộng rãi nhờ các hoạt tính sinh học như hạ mỡ máu, hỗ trợ hạ đường huyết, bồi bổ tạo máu và chống lão hóa [4]. Không ít người bệnh sau phẫu thuật thay van tim hoặc điều trị huyết khối đã tự ý mua kỷ tử về uống bổ trợ nhằm nâng cao thể trạng.

Tuy nhiên, warfarin lại là loại thuốc chống đông đường uống có khoảng điều trị rất hẹp [1], [5]. Hiệu quả điều trị của thuốc được theo dõi chặt chẽ qua chỉ số bình thường hóa quốc tế INR [1]. Nếu INR tụt thấp hơn ngưỡng mục tiêu, cục máu đông có nguy cơ hình thành gây tắc mạch; ngược lại, nếu INR tăng cao quá mức, nguy cơ chảy máu ồ ạt đe dọa trực tiếp tính mạng [1]. Nhiều nghiên cứu tổng kết đã xếp kỷ tử vào nhóm thảo dược có tương tác đáng kể với warfarin, có thể gây các biến chứng nặng như xuất huyết tiêu hóa, hình thành khối máu tụ hay thậm chí xuất huyết nội sọ [5].

Cơ chế khiến kỷ tử làm tăng độc tính của warfarin

Tại sao một loại quả khô bổ dưỡng lại biến thuốc chống đông thành mối họa xuất huyết? Các nghiên cứu dược lý đã chỉ ra nhiều con đường tương tác phức tạp giữa các hoạt chất trong kỷ tử và quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể người bệnh [4].

Con đường thứ nhất liên quan đến hệ thống enzym gan. Một thử nghiệm in vitro trên microsome gan người cho thấy dịch chiết trà kỷ tử có khả năng ức chế enzym CYP2C9 – enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa đồng phân S-warfarin (dạng mang hoạt tính chống đông chủ yếu của thuốc) [4], [3]. Mặc dù mức độ ức chế enzym CYP2C9 này được ghi nhận ở mức yếu với hằng số phân ly Ki là 3,4 mg/mL [3], các nhà khoa học nhận định sự tương tác trên lâm sàng còn chịu tác động cộng hưởng từ nhiều yếu tố khác ngoài hệ men gan [4], [3].

Con đường thứ hai là sự cạnh tranh liên kết protein huyết tương. Dược chất từ kỷ tử sau khi vào máu có thể chiếm chỗ gắn kết của warfarin tại protein huyết tương [4]. Hiện tượng này làm giải phóng một lượng lớn warfarin dạng tự do vào tuần hoàn, khiến nồng độ hoạt chất có tác dụng chống đông tăng đột biến [4].

Con đường thứ ba liên quan đến khả năng hấp thu tại đường tiêu hóa. Nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình tế bào Caco-2 xác nhận rằng polysaccharide trong kỷ tử (LBP) ở nồng độ cao ức chế hoạt động vận chuyển tống xuất của P-glycoprotein [4]. Khi kết hợp với cơ chất của P-glycoprotein, LBP làm tăng hấp thu warfarin qua niêm mạc ruột, đẩy nồng độ thuốc trong huyết tương lên cao và khuếch đại tác dụng dược lý của thuốc [4]. Bên cạnh đó, bản thân thảo dược này cũng được nghi ngờ sở hữu hoạt tính chống đông nội tại bổ sung [4].

Những ca bệnh lâm sàng báo động tương tác nguy hiểm

Những cảnh báo về tương tác giữa kỷ tử và warfarin không chỉ dừng lại ở lý thuyết phòng thí nghiệm mà đã được ghi nhận qua nhiều ca cấp cứu thực tế tại các bệnh viện lớn trên thế giới [2], [4], [1], [6], [3].

Trường hợp đầu tiên được công bố vào năm 2001 ghi nhận một phụ nữ 61 tuổi gốc Hoa đang duy trì điều trị warfarin ổn định với chỉ số INR trong khoảng 2,0 - 3,0 [3]. Bệnh nhân đã uống trà hãm đặc từ quả kỷ tử (3-4 ly mỗi ngày) liên tục trong 4 ngày mà không thay đổi bất kỳ thuốc hay thói quen sinh hoạt nào khác [3]. Khi tái khám, chỉ số INR của bà đã vọt lên 4,1 [3]. Sau khi ngừng dùng trà kỷ tử và tạm ngừng warfarin một ngày rồi dùng lại liều thấp hơn, chỉ số INR sau 7 ngày đã giảm xuống 2,4 và các lần kiểm tra sau đó duy trì ổn định ở mức 2,0 - 2,5 [3].

Năm 2008, một báo cáo khác ghi nhận trường hợp cụ bà 80 tuổi người Trung Quốc đang dùng liều duy trì ổn định warfarin đã trải qua hai đợt tăng vọt chỉ số INR sau khi uống trà thảo mộc chứa kỷ tử [6]. Tác giả nhấn mạnh việc điều tra thói quen sử dụng thảo dược là khâu then chốt trong quản lý bệnh nhân chống đông [6].

Đặc biệt nghiêm trọng là ca bệnh được báo cáo năm 2012 ở một phụ nữ 71 tuổi người Mỹ gốc Ecuador [2]. Bệnh nhân được chỉ định dùng warfarin sau phẫu thuật khớp gối khoảng 3 tháng [2]. Bốn ngày trước khi nhập viện cấp cứu, bà uống nước ép kỷ tử mà không thay đổi chế độ ăn nào khác [2]. Khi đến viện, người bệnh có biểu hiện chảy máu cam, xuất hiện các vết bầm tím trên da và xuất huyết trực tràng [2]. Xét nghiệm máu cho thấy thời gian prothrombin kéo dài trên 120 giây và chỉ số INR tăng cao vượt mức đo lường được của máy [2]. Các bác sĩ phải ngừng ngay nước ép kỷ tử, cắt warfarin và tiêm vitamin K1 (phytonadione), giúp chỉ số INR hạ về mức 2,6 sau 2 ngày điều trị [2]. Thang đánh giá xác suất phản ứng có hại của thuốc Naranjo đạt 6 điểm, khẳng định mối liên hệ "nhiều khả năng" giữa tình trạng xuất huyết với việc dùng đồng thời nước ép kỷ tử và warfarin [2].

Năm 2015, y văn ghi nhận ca xuất huyết ở nam bệnh nhân 65 tuổi người Trung Quốc đang điều trị warfarin kéo dài, xuất hiện biến chứng chảy máu kèm tăng INR sau khi uống rượu ngâm kỷ tử [1]. Báo cáo khẳng định việc sử dụng liều lớn kỷ tử (trên 6-12 g) làm tăng đáng kể tác dụng chống đông của warfarin [1]. Gần đây hơn, một báo cáo tổng quan năm 2021 tiếp tục dẫn lại ca bệnh người phụ nữ 75 tuổi có tiền sử thay van hai lá 3 năm trước đó, đang duy trì INR mục tiêu từ 2,5 - 3,5 [4]. Để phòng ngừa lây nhiễm virus SARS-CoV-2, bệnh nhân đã tự ý uống 1-2 tách trà kỷ tử mỗi ngày, dẫn đến tình trạng quá liều warfarin do tăng chỉ số INR [4]. Một trường hợp nữ bệnh nhân khác tại Mỹ cũng được ghi nhận tăng mạnh INR kèm chảy máu cam, chấm xuất huyết ngoài da và chảy máu trực tràng sau khi dùng nước ép kỷ tử [4].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm tai hại

Kỷ tử vẫn là một thảo dược có giá trị trong y học cổ truyền và dinh dưỡng học với nhiều hoạt tính sinh học đã được kiểm chứng như chống oxy hóa, hỗ trợ kiểm soát đường huyết và lipid máu [4], [7]. Tuy nhiên, các bằng chứng về tương tác giữa kỷ tử và warfarin hiện nay chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ (case reports), nghiên cứu in vitro trên microsome gan hoặc tế bào Caco-2 [2], [4], [1], [3]. Y văn hiện vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn do rào cản đạo đức, bởi việc cố tình cho bệnh nhân dùng phối hợp để kiểm tra nguy cơ xuất huyết là vô cùng nguy hiểm [1]. Dù vậy, tính nhất quán giữa các ca bệnh qua nhiều năm là bằng chứng cảnh báo không thể xem nhẹ [2], [4], [1], [3].

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn an toàn, không có độc tính thì dùng bao nhiêu cũng được" [1], [7]. Thực tế, dù bản thân kỷ tử không mang độc tính trực tiếp ở liều thông thường [7], nhưng khi kết hợp với thuốc có khoảng điều trị hẹp như warfarin, thảo dược này trở thành tác nhân làm thay đổi dược động học của thuốc [2], [5]. Nhiều người cho rằng chỉ ăn quả khô nấu canh mới đáng ngại, còn uống nước ép đóng chai hay trà hãm thì vô hại. Các ca bệnh lâm sàng đã chứng minh nước ép kỷ tử [2], trà hãm từ quả khô [4], [3] hay rượu ngâm kỷ tử [1] đều dẫn tới nguy cơ tăng vọt INR và gây chảy máu nghiêm trọng như nhau.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối cảnh giác bao gồm:

Bệnh nhân đang sử dụng warfarin để điều trị hoặc phòng ngừa huyết khối: Những người có van tim nhân tạo, bệnh nhân rung nhĩ, thuyên tắc phổi hoặc huyết khối tĩnh mạch sâu [1]. Với nhóm người bệnh này, việc tự ý bổ sung kỷ tử có thể phá vỡ ngưỡng điều trị an toàn, dẫn đến nguy cơ xuất huyết không thể kiểm soát [1].

Người cao tuổi dùng thuốc chống đông: Bệnh nhân lớn tuổi thường suy giảm chức năng gan, thận và thường dùng phối hợp nhiều loại thuốc, khiến tương tác thảo dược - thuốc càng trở nên khó lường và dễ gây xuất huyết nặng nề hơn [2], [4], [6].

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc vừa trải qua phẫu thuật: Nguy cơ xuất huyết tự phát sau phẫu thuật, hình thành khối máu tụ hoặc chảy máu vết mổ tăng cao nếu người bệnh sử dụng đồng thời warfarin và các thảo dược làm tăng hoạt tính chống đông [2], [5].

Hướng dẫn thực hành an toàn cho người bệnh

Để phòng ngừa những biến cố xuất huyết nguy hiểm, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dùng thuốc và dinh dưỡng sau:

Loại bỏ kỷ tử khỏi chế độ ăn uống nếu đang uống warfarin: Không uống nước ép kỷ tử thương phẩm, không uống các loại trà thảo mộc có chứa câu kỷ tử và không sử dụng rượu thuốc ngâm vị thuốc này [2], [1], [3]. Tránh các món tiềm, hầm thuốc bắc có phối hợp lượng lớn kỷ tử (trên 6-12 g) [1].

Chủ động thông báo với bác sĩ: Trước khi bắt đầu dùng warfarin hoặc khi tái khám định kỳ, người bệnh cần cung cấp danh sách đầy đủ các loại thảo dược, trà thuốc, thực phẩm bổ sung đang dùng tại nhà để bác sĩ ghi nhận vào hồ sơ bệnh án và đánh giá nguy cơ tương tác [2], [5]. Không tự ý bổ sung bất kỳ sản phẩm tự nhiên nào nhằm mục đích nâng cao sức đề kháng mà chưa tham vấn ý kiến chuyên môn [4].

Tăng cường theo dõi chỉ số đông máu: Trong trường hợp vô tình hoặc bắt buộc phải dùng thảo dược khi đang uống warfarin, bác sĩ điều trị cần tăng tần suất xét nghiệm theo dõi chỉ số INR để kịp thời điều chỉnh liều thuốc chống đông [1].

Nhận biết sớm dấu hiệu xuất huyết: Bệnh nhân cần lập tức đến các cơ sở y tế cấp cứu nếu xuất hiện các dấu hiệu chỉ điểm INR tăng quá mức như: chảy máu cam khó cầm, chảy máu chân răng tự phát, các vết bầm tím hoặc chấm xuất huyết lan rộng dưới da, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có máu tươi trong phân [2], [4], [5].

Hiểu đúng và sử dụng đúng thảo dược là nguyên tắc sống còn đối với người bệnh tim mạch. Kỷ tử là một vị thuốc bổ tốt cho sức khỏe tổng thể, nhưng lại trở thành mối nguy lớn khi song hành cùng thuốc chống đông warfarin [2], [1]. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào với đơn thuốc tây y đang dùng hàng ngày.