Nhiều người khi xuất hiện các nốt mụn bọc, mụn nhọt sưng đau thường tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng để mong mụn nhanh xẹp và đỡ tốn kém. Trong đó, kinh nghiệm dùng củ ráy tươi gọt vỏ, giã nát hoặc xắt lát đắp trực tiếp lên vùng da tổn thương là một biện pháp được lan truyền khá phổ biến ở nhiều vùng quê. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi đắp củ ráy đã phải nhập viện trong tình trạng da bỏng rát dữ dội, mụn không khỏi mà còn bùng phát viêm loét nặng nề hơn ban đầu.
Việc đắp củ ráy tươi lên vùng da đang có mụn nhọt tiềm ẩn nguy cơ rất cao gây ra viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng. Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả trị mụn của củ ráy trên người; ngược lại, các bằng chứng khoa học cho thấy các chế phẩm dùng ngoài da không được kiểm soát chuẩn hóa rất dễ dẫn tới phản ứng viêm da tiếp xúc [1]. Hành động đắp trực tiếp thảo dược tươi lên nốt mụn có thể phá hủy hàng rào bảo vệ vốn đã suy yếu của da, biến một tổn thương khu trú thành vết trợt loét rộng và nhiễm trùng thứ phát [2].
Vì sao da mụn dễ tổn thương khi đắp dược liệu tươi?
Làn da đang bị mụn trứng cá hoặc mụn nhọt có đặc điểm sinh lý rất khác biệt so với vùng da lành lặn bình thường. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy ở người bị mụn, hàng rào biểu bì da đã có sẵn sự biến đổi và suy yếu cấu trúc ở cả lớp sừng bên trên lẫn lớp sừng của nang lông [2]. Chính sự tổn thương tiềm ẩn của hàng rào biểu bì này khiến làn da trở nên nhạy cảm hơn rất nhiều trước các yếu tố kích thích hóa học hoặc vật lý từ bên ngoài [2].
Khi hàng rào bảo vệ da đã suy giảm, bất kỳ chất kích ứng nào tiếp xúc trực tiếp cũng có thể dễ dàng xâm nhập sâu vào tổ chức tế bào biểu mô [2]. Thay vì làm lành mụn, các hoạt chất không rõ nồng độ và tạp chất có trong củ ráy tươi sẽ kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ. Điều này làm trầm trọng thêm tình trạng sưng đỏ, phá vỡ cấu trúc mô liên kết và tạo điều kiện cho vi khuẩn lan rộng sâu hơn vào cấu trúc da [2].
Cơ chế của viêm da tiếp xúc: Kích ứng và dị ứng
Viêm da tiếp xúc do các chất bôi ngoài thường xuất hiện dưới hai cơ chế chính: viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [1], [2]. Trong thực hành da liễu, viêm da tiếp xúc kích ứng là biến cố thường gặp nhất khi bôi các hoạt chất tác động lên bề mặt da mụn [2]. Tình trạng này đặc trưng bởi các triệu chứng cấp tính như đỏ da, nóng rát dữ dội, khô căng, tróc vảy và ngứa ngáy cục bộ [2].
Bên cạnh phản ứng kích ứng trực tiếp, các hoạt chất dùng ngoài da còn có thể gây nên viêm da tiếp xúc dị ứng [3], [4]. Đây là phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào khi cơ thể nhận diện một thành phần hóa học là kháng nguyên lạ [1]. Sự xuất hiện của viêm da dị ứng có thể dẫn tới sự hình thành các tổn thương dạng chàm, mảng mề đay phù nề, hoặc các bọng nước và bóng nước phồng rộp trên diện rộng [1].
Nghiên cứu nói gì về viêm da tiếp xúc do thảo dược dùng ngoài?
Hiện nay, các tài liệu y văn chính thống chưa ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về việc dùng củ ráy trị mụn nhọt. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đánh giá rủi ro viêm da tiếp xúc khi sử dụng các bài thuốc thảo dược truyền thống bôi ngoài da [5], [1].
Tại Singapore, một nghiên cứu hồi cứu được công bố năm 2010 đã theo dõi các bệnh nhân đến khám tại Trung tâm Da liễu Quốc gia (National Skin Centre) trong thời gian 4 tháng [1]. Nhóm tác giả đã hồi cứu hồ sơ bệnh án của 10 bệnh nhân được chẩn đoán gặp phản ứng có hại trên da do sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền dùng ngoài [1]. Kết quả ghi nhận toàn bộ 10 bệnh nhân đều bị viêm da tiếp xúc với biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, từ tổn thương dạng chàm, mảng mề đay cho đến các bọng nước phồng rộp [1].
Trong số đó, 5 bệnh nhân đồng ý thực hiện xét nghiệm áp da (patch test) với bộ dị nguyên tiêu chuẩn và chính loại thuốc thảo dược họ đã dùng, trong khi 5 bệnh nhân từ chối thử nghiệm [1]. Kết quả xét nghiệm xác nhận 3 bệnh nhân mắc viêm da tiếp xúc dị ứng và 2 bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc kích ứng do bài thuốc thảo dược bôi ngoài [1]. Đáng chú ý, cả 3 trường hợp dị ứng đều do các loại dầu xoa bóp chứa tinh dầu thảo dược gây ra, đồng thời 2 người trong số họ còn phản ứng dương tính chéo với hương liệu và nhựa thơm Peru [1].
Ở phạm vi rộng hơn, một báo cáo tổng quan năm 2014 của Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA) cũng chỉ ra viêm da tiếp xúc là tác dụng không mong muốn thường gặp đối với hàng loạt sản phẩm dược liệu dùng ngoài [5]. Việc người dân tự ý đắp các loại lá, rễ hay củ tươi hoàn toàn có thể kích hoạt các phản ứng viêm da tiếp xúc tương tự hoặc thậm chí nặng nề hơn do nồng độ độc chất tự nhiên chưa qua tinh chế [5], [1].
Nguy cơ từ các hoạt chất bôi ngoài da trị mụn và giảm đau
Không chỉ riêng thảo dược, các hợp chất và thuốc bôi ngoài da thông thường nếu sử dụng sai cách cũng tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da tiếp xúc [3], [4]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 về các thuốc bôi trị mụn thông thường ghi nhận viêm da tiếp xúc kích ứng là tác dụng phụ tại chỗ xảy ra phổ biến nhất [2]. Nghiên cứu này chỉ ra nhóm thuốc bôi chứa retinoid có mức độ gây kích ứng mạnh nhất, trong khi viêm da tiếp xúc dị ứng ít gặp hơn và chủ yếu liên quan tới benzoyl peroxide [2].
Các chuyên gia da liễu trong một tổng quan y khoa năm 2021 nhấn mạnh rằng các thuốc bôi ngoài da luôn là một "con dao hai lưỡi" [4]. Ngay cả các hoạt chất bôi điều trị mụn trứng cá, mụn đỏ, thuốc kháng khuẩn, thuốc kháng histamin hay thuốc bôi giảm đau ngoài da đều có thể dẫn đến phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng [4]. Nghiên cứu tiếp theo vào năm 2022 cũng xác nhận nguy cơ viêm da dị ứng tiếp xúc có thể xảy ra với cả các loại thuốc bôi chứa corticosteroid, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc gây tê tại chỗ [3].
Những bằng chứng này cho thấy bề mặt da mụn vô cùng mỏng manh và dễ phản ứng với bất kỳ hóa chất hay dược chất lạ nào [4], [2]. Do đó, việc tự ý lấy một loại củ tươi chứa nhiều chất kích thích tự nhiên chưa được khử độc đắp trực tiếp lên da là hành động liều lĩnh, vượt xa ngưỡng chịu đựng của hàng rào biểu mô [1], [2].
Hiểu lầm phổ biến khi đắp thảo dược tươi lên mụn
Một sai lầm rất phổ biến trong dân gian là quan niệm "thảo dược thiên nhiên luôn lành tính, không có tác dụng phụ". Thực tế y học chứng minh viêm da tiếp xúc là biến cố bất lợi thường gặp nhất khi sử dụng các phương pháp y học cổ truyền dùng ngoài [1]. Các loại thực vật tươi như củ ráy chứa nhiều tinh thể kích ứng và hợp chất tự nhiên có tính ăn mòn cao, dễ dàng làm tổn thương cấu trúc tế bào da người [1], [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng cảm giác ngứa, châm chích và nóng rát khi đắp củ ráy là dấu hiệu "thuốc đang phát huy tác dụng hút ngòi mụn". Theo y học hiện đại, các triệu chứng nóng rát, đỏ ửng và ngứa ngáy chính là dấu hiệu điển hình của viêm da tiếp xúc kích ứng [2]. Nếu tiếp tục duy trì đắp thuốc, phản ứng kích ứng sẽ tiến triển thành viêm da bóng nước, hoại tử nông và để lại sẹo thâm, sẹo lõm vĩnh viễn trên da [1], [2].
Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng tổn thương do thảo dược chỉ ở mức ngoài da nhẹ và sẽ tự khỏi nhanh chóng. Tuy nhiên, các báo cáo lâm sàng cho thấy phản ứng bất lợi từ các chất bôi ngoài có thể tiến triển thành các đợt phát ban mụn mủ toàn thân, thậm chí kèm theo các dấu hiệu toàn thân nguy hiểm như nhịp tim nhanh và khó thở ở một số cơ địa đặc biệt [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng với các chế phẩm dùng ngoài?
Hiện tại, chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào khẳng định tính an toàn của củ ráy trên trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay người có bệnh lý nền da liễu. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu được thực hiện trên nhóm bệnh nhân trưởng thành đến khám tại các trung tâm da liễu vì viêm da tiếp xúc hoặc các bệnh lý mạn tính khác [6], [1].
Người có cơ địa viêm da cơ địa (chàm), vảy nến hoặc tiền sử dị ứng cần đặc biệt tránh xa việc tự ý đắp lá, rễ củ tươi lên da [6], [7]. Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận bệnh nhân viêm da cơ địa hoặc vảy nến khi tiếp xúc với các chất bôi ngoài không phù hợp có thể phản ứng dữ dội bằng viêm da tiếp xúc hoặc bùng phát ban mụn mủ rải rác [6]. Bên cạnh đó, người đang có nốt mụn viêm mủ hở miệng, vết trầy xước cũng không được tự ý bôi đắp bất kỳ loại thảo dược thô sơ nào để tránh nguy cơ nhiễm trùng máu và dị ứng tiếp xúc [1], [2].
Hướng dẫn xử trí an toàn khi bị mụn nhọt
Khi xuất hiện nốt mụn nhọt sưng đau, nguyên tắc quan trọng nhất là bảo vệ hàng rào biểu bì và giữ cho bề mặt da luôn sạch sẽ [2]. Người dân không nên tự ý chích rạch, nặn bóp non hoặc giã đắp các loại củ, lá tươi theo kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng [1].
Nếu nốt mụn ở mức độ nhẹ, người bệnh có thể vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ được bác sĩ khuyến cáo. Trong trường hợp nốt mụn nhọt sưng to, đau nhức nhiều, có dấu hiệu tạo mủ lớn hoặc kèm theo sốt, bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu. Các bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác nguyên nhân và chỉ định phác đồ bôi hoặc uống phù hợp, thay vì tự thử nghiệm các biện pháp dân gian đầy rủi ro [4], [2].
Tóm lại, củ ráy tươi không phải là giải pháp khoa học để điều trị mụn nhọt mà là mối nguy cơ trực tiếp dẫn tới viêm da tiếp xúc kích ứng và dị ứng [1], [2]. Làn da đang bị tổn thương cần được chăm sóc chuẩn y khoa để phục hồi hàng rào bảo vệ, tránh biến chứng viêm nhiễm nặng nề hơn [2]. Người dân khi gặp các vấn đề da liễu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn điều trị an toàn và hiệu quả.
