Củ súng từ lâu đã là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt, thường được dùng để nấu canh chua, luộc chấm kho quẹt hoặc làm các món gỏi thanh mát. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại thực phẩm này có tác dụng bồi bổ, làm mát cơ thể và hỗ trợ ổn định sức khỏe một cách tự nhiên. Tuy nhiên, đối với những người đang phải điều trị bệnh mạn tính như cao huyết áp hay đái tháo đường, việc kết hợp thảo dược này vào chế độ ăn uống hằng ngày lại là vấn đề cần phải nhìn nhận thận trọng.
Nếu bạn đang thắc mắc liệu dùng chung củ súng với thuốc hạ áp, tiểu đường có rủi ro gì không, thì câu trả lời là sự kết hợp này có thể tiềm ẩn nguy cơ làm tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức do tác động hiệp đồng sinh học. Mặc dù củ súng là thực phẩm lành tính trong ẩm thực dân gian, các hợp chất tự nhiên có trong thực vật họ súng có thể tác động lên mạch máu và chuyển hóa, từ đó làm thay đổi đáp ứng của cơ thể đối với các thuốc điều trị đặc hiệu.
Hiểu rõ cơ chế tương tác và các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm sẽ giúp người bệnh chủ động phòng tránh những sự cố nguy hiểm đến sức khỏe, tránh tâm lý chủ quan khi dùng kết hợp thảo dược với thuốc tây y.
Tương tác thuốc ở người bệnh mạn tính: Mối nguy thường bị bỏ quên
Trong thực tế điều trị y khoa, tương tác thuốc là hiện tượng xảy ra khi người bệnh sử dụng đồng thời nhiều chất nhằm chữa trị một hoặc nhiều tình trạng bệnh lý khác nhau [1]. Tương tác giữa các chất dùng đồng thời có thể diễn ra theo cơ chế dược động học, tức là làm thay đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc thải trừ của thuốc trong cơ thể [1]. Ngoài ra, tương tác cũng có thể diễn ra theo cơ chế dược lực học, khi các hoạt chất cùng tác động lên một thụ thể hay một con đường sinh học, trực tiếp làm thay đổi hiệu quả điều trị của một hoặc cả hai chất phối hợp [1].
Các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp và đái tháo đường là những tình trạng đòi hỏi người bệnh phải dùng thuốc điều trị liên tục suốt đời [1]. Do thời gian điều trị kéo dài, người mắc các bệnh lý này rất thường xuyên phải dùng thêm các loại dược chất khác hoặc sử dụng các bài thuốc thảo mộc dân gian để giải quyết các vấn đề sức khỏe phát sinh trong thời gian ngắn hoặc dài hạn [1].
Khi người bệnh tự ý phối hợp các hoạt chất tự nhiên mà không kiểm soát, nguy cơ xuất hiện tương tác bất lợi là hoàn toàn có thể xảy ra [1]. Hậu quả của các tương tác này có thể làm giảm hiệu lực kiểm soát bệnh của thuốc, hoặc nguy hiểm hơn là làm tăng cường quá mức tác dụng hạ áp và hạ đường huyết, dẫn đến những biến cố cấp tính đe dọa sức khỏe [1].
Tác động giãn mạch từ thực vật họ súng qua nghiên cứu thực nghiệm
Để tìm hiểu tác động sinh học của các loài thuộc họ súng, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2019 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất từ hoa súng (Nymphaea lotus) trên chuột cống đực bị tăng huyết áp do tác nhân L-NAME gây ra [2]. Tăng huyết áp mạn tính thường đi kèm với những biến đổi cấu trúc mạch máu, làm giảm tỷ lệ cơ trơn và gia tăng sợi collagen tại các mô [2].
Trong mô hình thực nghiệm này, chuột bị tăng huyết áp do L-NAME xuất hiện tình trạng suy giảm hoạt động sinh dục rõ rệt, biểu hiện qua việc gia tăng đáng kể số lần tạm dừng hành vi không kèm theo xuất tinh, kéo dài thời gian trơ và giảm hiệu quả giao phối do tình trạng huyết áp tăng bệnh lý và mệt mỏi [2]. Khi cho chuột phối hợp điều trị bằng chiết xuất dạng nước từ hoa súng, các rối loạn hành vi do L-NAME gây ra đã được hồi phục một phần hoặc toàn bộ [2].
Phân tích cơ chế cho thấy các hợp chất có nguồn gốc từ thực vật, điển hình là flavonoid, có khả năng tác động trực tiếp đến chức năng mạch máu bằng cách thúc đẩy sự giãn cơ trơn thông qua việc kích hoạt con đường tín hiệu NO-cGMP [2]. Dù nghiên cứu này được thực hiện trên hoa của cây súng và tiến hành trên chuột cống đực, phát hiện này cho thấy các hoạt chất trong cây súng có hoạt tính sinh học làm giãn mạch [2]. Nếu người bệnh đang uống thuốc hạ huyết áp mà dùng thêm lượng lớn các chế phẩm từ cây súng có hoạt tính giãn mạch tương tự, tác động cộng dồn có thể khiến huyết áp tụt xuống mức quá thấp.
Rủi ro khi huyết áp và đường huyết biến động ngoài tầm kiểm soát
Tình trạng tụt huyết áp hoặc rối loạn chỉ số đường huyết đột ngột có thể để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho hệ thần kinh và tuần hoàn. Mối liên hệ giữa huyết áp, nồng độ glucose trong máu và tổn thương não đã được ghi nhận rõ ràng trong một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột năm 1993 [3].
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng kỹ thuật phong bế hạch thần kinh bằng hexamethonium liều 8 mg/kg tiêm tĩnh mạch trên 30 cá thể chuột để đánh giá sự thay đổi huyết động [3]. Kết quả thực nghiệm cho thấy biện pháp phong bế hạch đã làm giảm huyết áp rõ rệt trước khi tạo cơn thiếu máu cục bộ, đồng thời làm giảm nồng độ hormone giao cảm epinephrine và norepinephrine trong huyết tương suốt giai đoạn thiếu máu [3].
Nghiên cứu cũng chia nồng độ đường huyết của chuột thành ba ngưỡng cụ thể để theo dõi: mức thấp dưới 150 mg/dl, mức trung bình từ 150 đến 300 mg/dl, và mức cao trên 300 mg/dl [3]. Kết quả cho thấy khi nồng độ đường huyết ở mức cao trên 300 mg/dl, tổn thương thần kinh sau cơn thiếu máu cục bộ diễn biến xấu hơn đáng kể so với nhóm có đường huyết thấp, bất kể có thực hiện phong bế hạch làm hạ áp hay không [3].
Đồng thời, khi đường huyết ở mức dưới 300 mg/dl, những cá thể chuột có nồng độ epinephrine và norepinephrine tăng cao lại có kết quả thần kinh và tỷ lệ tử vong liên quan đến đột quỵ xấu hơn so với nhóm được hạ áp bằng phong bế hạch [3]. Điều này chứng minh rằng việc duy trì sự ổn định của cả huyết áp và nồng độ đường huyết trong giới hạn an toàn là yếu tố sống còn để bảo vệ mô não [3]. Nếu sự phối hợp giữa thuốc điều trị và thực phẩm tự nhiên gây ra những đợt tụt huyết áp đột ngột hoặc dao động đường huyết thất thường, cơ thể sẽ gặp nguy hiểm trước các biến cố thiếu máu cục bộ.
Hiệp đồng chuyển hóa: Bài học từ tương tác thuốc điều trị tiểu đường
Hiện tượng tương tác làm kéo dài và khuếch đại tình trạng hạ đường huyết là một rủi ro y khoa đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu dùng thuốc phối hợp. Điển hình như một nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá tương tác giữa thuốc ức chế bơm proton esomeprazole và các thuốc điều trị tiểu đường nhóm sulfonylurea gồm tolbutamide liều 40 mg/kg và glibenclamide liều 40 mcg/kg trên động vật [1].
Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã theo dõi thời gian khởi phát hạ đường huyết, thời gian duy trì hạ đường huyết và mức hạ đường huyết đỉnh điểm [1]. Khi sử dụng esomeprazole ở liều điều trị thông thường là 1,8 mg/kg và 3,6 mg/kg trong 8 ngày, thuốc không làm ảnh hưởng đến tình trạng hạ đường huyết do sulfonylurea tạo ra [1]. Tuy nhiên, khi nâng lên mức liều cao là 30 mg/kg trong cùng khoảng thời gian, sự phối hợp này đã kéo dài đáng kể thời gian hạ đường huyết và làm gia tăng mức hạ đường huyết đỉnh điểm [1].
Điều đáng chú ý là bản thân esomeprazole ở liều 30 mg/kg khi dùng đơn độc hoàn toàn không gây hạ đường huyết, giúp loại trừ cơ chế tương tác trực tiếp về mặt dược lực học [1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận hệ enzym CYP chuyển hóa sulfonylurea ít nhạy cảm với esomeprazole ở liều điều trị, nên không cần chỉnh liều thuốc tiểu đường ở liều thông thường [1]. Dù vậy, kết quả trên cho thấy một chất dù tự thân không làm hạ đường huyết vẫn có thể làm biến đổi sâu sắc thời gian và cường độ hạ đường huyết của thuốc nền khi dùng ở liều lượng lớn [1].
Đây chính là cơ sở cảnh báo đối với những người đang uống thuốc tiểu đường mà dùng đồng thời các loại thảo dược hay củ súng với số lượng nhiều hoặc dùng dạng cô đặc. Các thành phần tự nhiên có thể làm chậm quá trình thanh thải của thuốc hoặc cộng hưởng tác động sinh học, dẫn đến những cơn hạ đường huyết kéo dài ngoài dự tính.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây y
Rất nhiều người bệnh thường có quan niệm sai lầm rằng các loại thảo dược và củ quả mọc dưới nước như củ súng có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng không gây hại. Suy nghĩ này khiến không ít bệnh nhân tự ý sắc nước củ súng uống hằng ngày thay nước lọc hoặc dùng các bài thuốc ngâm rượu củ súng trong khi vẫn đang uống đều đặn thuốc hạ áp và thuốc tiểu đường.
Thực tế, bất kỳ loại thực vật nào có hoạt tính sinh học đều có khả năng can thiệp vào quá trình vận hành của cơ thể. Như nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận, các hợp chất flavonoid từ thực vật họ súng có thể kích hoạt chuỗi giãn mạch NO-cGMP [2]. Khi cơ thể tiếp nhận cùng lúc cả thuốc giãn mạch hạ áp tây y và các chất có hoạt tính giãn mạch từ thảo dược, nguy cơ tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu là điều rất dễ xảy ra.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng nếu thảo dược không làm tụt đường huyết tức thì thì sẽ không tương tác với thuốc tiểu đường. Bài học từ thử nghiệm dùng thuốc phối hợp đã chỉ ra rằng một hoạt chất không tự hạ đường huyết vẫn có thể kéo dài cơn hạ đường huyết của thuốc nền lên mức nguy hiểm khi tích tụ nồng độ cao trong cơ thể [1]. Người bệnh do đó không nên chủ quan chỉ dựa vào cảm giác nhất thời mà bỏ qua nguy cơ tiềm ẩn.
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng củ súng
Nhóm người đầu tiên cần lưu ý là các bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây y. Do các hợp chất tự nhiên trong chiết xuất cây hoa súng đã được ghi nhận có khả năng làm thư giãn mạch máu [2], việc tiêu thụ củ súng với lượng quá mức có thể gây tác động hiệp đồng hạ áp. Tình trạng này khiến người bệnh dễ gặp phải các triệu chứng như xây xẩm mặt mày khi đứng dậy, choáng váng hoặc té ngã, đặc biệt nguy hiểm ở những người có tổn thương mạch máu não trước đó [3].
Nhóm đối tượng thứ hai là những người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết như sulfonylurea hoặc tiêm insulin. Sự tương tác giữa các chất dùng ngoài với thuốc nền điều trị có thể làm tăng cường độ hạ đường huyết hoặc khiến tình trạng đường huyết thấp kéo dài khó kiểm soát [1]. Cơn hạ đường huyết nặng có thể gây vã mồ hôi, run rẩy, tim đập nhanh và thậm chí hôn mê nếu không được xử trí kịp thời.
Cần lưu ý thêm rằng hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học chuyên biệt nào được thực hiện trực tiếp trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hay trẻ em về việc sử dụng củ súng cùng các thuốc điều trị. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu được thực hiện trên mô hình động vật như chuột cống hoặc trên các bộ phận khác của cây súng như hoa súng [3], [2]. Vì vậy, những đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng củ súng dạng dược liệu hay dùng với lượng lớn khi chưa có chỉ định y khoa.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên thực tế
Để vừa thưởng thức được nét tinh túy của ẩm thực dân dã vừa bảo đảm an toàn tính mạng, người có bệnh nền cần tuân thủ một số nguyên tắc sử dụng củ súng hợp lý trong đời sống hằng ngày:
Trước hết, về lượng dùng và cách chế biến, người bệnh chỉ nên dùng củ súng với lượng vừa phải như một món rau thông thường trong các bữa ăn gia đình, chẳng hạn như nấu một bát canh chua hoặc ăn kèm rau sống ngắt quãng vài lần trong tuần. Tuyệt đối không tự ý gom củ súng phơi khô rồi sắc uống thay thế nước lọc mỗi ngày, và không dùng các loại cao chiết hoặc rượu ngâm củ súng đậm đặc mà chưa tham vấn bác sĩ.
Thứ hai, việc theo dõi chỉ số sức khỏe tại nhà là điều kiện bắt buộc đối với người có bệnh mạn tính [1]. Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp và tiểu đường cần thường xuyên kiểm tra huyết áp và đường huyết mao mạch bằng máy đo cá nhân, đặc biệt là vào những ngày có sử dụng món ăn từ củ súng. Nếu phát hiện các dấu hiệu bất thường như huyết áp tụt sâu dưới mức mục tiêu, cảm giác bủn rủn tay chân, cồn cào hoa mắt, cần ngưng dùng ngay và xử trí cấp cứu kịp thời.
Cuối cùng, người bệnh không bao giờ được tự ý giảm liều hoặc bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để thay thế bằng các món ăn, bài thuốc từ củ súng. Mọi sự thay đổi trong chế độ ăn uống khi có bệnh lý mạn tính đi kèm đều cần được trao đổi cởi mở với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận được lời khuyên phù hợp nhất với thể trạng của bản thân.
