Củ nén hạ đường huyết và mỡ máu: Dữ liệu lâm sàng đến đâu?

Củ nén (hành tăm, thuộc chi Hành) là gia vị quen thuộc trong gian bếp miền Trung, đồng thời là bài thuốc dân gian trị cảm hàn thường thấy. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin cho rằng củ nén có thể làm hạ đường huyết nhanh chóng và quét sạch mỡ máu cho người tiểu đường.

Thực tế khoa học lại cho thấy một bức tranh thận trọng hơn rất nhiều. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh củ nén giúp hạ đường huyết hoặc giảm mỡ máu trên người bệnh; hầu hết bằng chứng thực nghiệm mới dừng lại ở mô hình chuột và ống nghiệm.

Bằng chứng khoa học hiện tại đang ở đâu?

Củ nén có tên khoa học là Allium ascalonicum, cùng họ thực vật với hành tây (Allium cepa) và tỏi (Allium sativum) [1, 2, 4]. Do cùng thuộc chi Hành (Allium), nhiều người thường suy diễn tác dụng của loại củ này sang các loại củ khác trong cùng chi.

Dù hành tây hay tỏi từng có thử nghiệm lâm sàng hoặc các dữ liệu riêng biệt [4, 8], củ nén (Allium ascalonicum) hiện chưa hề có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào trên bệnh nhân đái tháo đường hay rối loạn chuyển hóa lipid. Việc áp dụng vội vã từ kết quả của hành tây (Allium cepa) hoặc tỏi (Allium sativum) sang củ nén là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học chính xác.

Mọi số liệu khả quan về hạ đường huyết hay điều hòa mỡ máu của củ nén được chia sẻ trên mạng hiện nay đều bắt nguồn từ phòng thí nghiệm và động vật gặm nhấm [1, 2, 3, 5, 6].

Cơ chế tác động sinh học qua ống nghiệm

Trong ống nghiệm, các nhà khoa học phát hiện củ nén chứa nhiều hợp chất tự nhiên quý giá. Phân tích thành phần cho thấy sự có mặt của flavonoid, alkaloid, tannin, saponin và terpenoid ^[1].

Các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (thiosulfinate) tạo nên mùi thơm nồng đặc trưng của chi Hành và là nguồn gốc của nhiều hoạt tính sinh học ^[2]. Ngoài ra, chiết xuất phân đoạn ethyl axetat của củ nén tìm thấy 34 hợp chất (chủ yếu là phenol, 2-methoxy-4-vinyl- chiếm 17,77% và 2-cyclohexene-1-one chiếm 7,99%), còn tinh dầu chứa 10 hợp chất chính như hexadecanoic acid, methyl ester chiếm 30,77% và caryophyllene oxide chiếm 10,82% ^[1].

Thử nghiệm in vitro ghi nhận tinh dầu củ nén có khả năng ức chế mạnh các enzyme alpha-amylase, DPP-4 và PTP-1B với chỉ số IC50 lần lượt là 7,93 mcg/mL, 7,74 mcg/mL và 17,86 mcg/mL ^[1]. Các enzyme này liên quan trực tiếp đến quá trình tiêu hóa tinh bột và điều hòa đường huyết trong cơ thể ^[1].

Một nghiên cứu năm 2013 cũng chỉ ra rằng chiết xuất methanol từ củ nén ức chế hoạt tính enzyme sucrase ruột chuột 17,41% và enzyme maltase 14,62% ^[3]. Các enzyme này đóng vai trò phân giải đường đôi ở niêm mạc ruột non ^[3].

Ngoài ra, các flavonoid trong chi Hành có thể ức chế các enzyme kiểm soát quá trình tân tạo glucose, glucokinase và glucose 6-phosphatase, đồng thời hỗ trợ tăng dự trữ glucose tại gan và giảm phân giải glycogen ^[2].

Nghiên cứu trên mô hình động vật nói gì?

Khi đưa vào thử nghiệm trên chuột, các dạng chiết xuất củ nén đã đem lại một số kết quả tích cực đáng chú ý.

Một thử nghiệm đánh giá độc tính cấp tính cho thấy chuột không xuất hiện tác dụng phụ ở liều lên tới 2000 mg/kg ^[1]. Trên mô hình chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin, cả phân đoạn ethyl axetat và tinh dầu củ nén đều làm giảm đường huyết lúc đói trên 40%, cải thiện chỉ số mỡ máu và ngăn ngừa hiện tượng sụt cân ^[1].

Một tổng quan năm 2021 tổng kết rằng chiết xuất methanol của củ nén giúp giảm đường huyết ở chuột cống bị đái tháo đường do alloxan tương tự tác dụng của thuốc glibenclamide; về lâu dài, hiệu quả hạ đường huyết tương tự như metformin ^[2]. Cần lưu ý đây là kết quả đối chiếu trên mô hình chuột bị phá hủy tế bào beta đảo tụy, không phải trên cơ thể người [2, 3].

Năm 2025, một nghiên cứu trên chuột đực chủng Swiss-Webster bị kháng insulin do chế độ ăn nhiều chất béo và nhiều fructose (HFHF) đã đánh giá chiết xuất ethanol của củ nén ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất củ nén giúp giảm tỷ lệ tăng cân, giảm đường huyết trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT), giảm chỉ số gan và tụy, đồng thời cải thiện đáng kể khả năng dung nạp insulin (p < 0,05) ^[4].

Về mỡ máu, một nghiên cứu năm 2004 thực hiện trên chuột cống trắng đực dùng chiết xuất ethanol củ nén qua đường uống với các liều 50, 100 và 200 mg/kg trong 21 ngày ^[5]. Kết quả ghi nhận chiết xuất làm giảm cholesterol toàn phần, nhưng đồng thời làm giảm cả cholesterol tốt (HDL) lẫn cholesterol xấu (LDL), và không có tác động đáng kể nào đến nồng độ triglyceride ^[5].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận chiết xuất làm giảm hầu hết các chỉ số liên quan đến hồng cầu và làm tăng các chỉ số liên quan đến bạch cầu ^[5].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn dữ liệu

Lợi ích lớn nhất của các nghiên cứu đã công bố là mở ra tiềm năng khai thác các chất chống oxy hóa tự nhiên và hoạt chất sinh học từ củ nén [1, 5]. Hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa và cải thiện độ nhạy insulin trên chuột là tiền đề khoa học giá trị [1, 3, 5].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là sự khác biệt giữa động vật và con người. Liều lượng tính theo mg/kg thể trọng ở chuột và các phân đoạn chiết xuất cô đặc bằng dung môi hữu cơ (ethanol, ethyl axetat) khác hoàn toàn với cách người dân ăn củ nén tươi trong bữa ăn [1, 5, 6].

Hơn nữa, việc chiết xuất củ nén làm giảm cả mỡ tốt HDL và ảnh hưởng đến chỉ số hồng cầu trên chuột cống là một dấu hỏi lớn về tính an toàn khi sử dụng nồng độ cao trong thời gian dài ^[5]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác định được liều dùng hiệu quả hay độ an toàn của củ nén đối với người bệnh tiểu đường và tim mạch.

Hiểu lầm thường gặp về củ nén

Nhiều người lầm tưởng rằng ăn củ nén sống hàng ngày có thể thay thế thuốc điều trị tiểu đường và hạ mỡ máu. Đây là nhận thức cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến biến chứng tăng đường huyết cấp hoặc xơ vữa mạch máu tiến triển nặng do bỏ thuốc theo chỉ định.

Một hiểu lầm khác là đánh đồng công dụng của củ nén với hành tây và tỏi. Dù cùng chi Allium, mỗi loài có hàm lượng hoạt chất sinh học khác nhau [1, 2, 8]. Nghiên cứu lâm sàng về hành tây trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 1 và tuýp 2 ^[6] hay tác dụng của tỏi ^[2] không thể coi là bằng chứng gián tiếp cho củ nén.

Ngoài ra, củ nén chỉ là thực phẩm gia vị thường ngày. Việc dùng chiết xuất cô đặc tự chế hoặc uống nước ép củ nén số lượng lớn chưa từng được y học chứng thực về khả năng chữa khỏi bệnh.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu (như insulin hoặc sulfonylurea) cần thận trọng, không tự ý dùng các loại thực phẩm cô đặc hay bài thuốc truyền miệng từ củ nén để tránh nguy cơ tương tác hoặc lỡ liều điều trị.

Người có bệnh nền về máu, thiếu máu hoặc các bệnh lý dạ dày cần cẩn trọng. Dữ liệu trên động vật cho thấy chiết xuất củ nén liều cao làm suy giảm một số chỉ số dòng hồng cầu ^[5].

Dù củ nén có hoạt tính ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori trong phòng thí nghiệm (với nồng độ ức chế tối thiểu từ 6,25 đến 12,5 mg/mL) ^[7], vị cay nóng và hợp chất lưu huỳnh của chi Hành vẫn có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu người có tiền sử viêm loét dùng sống với lượng nhiều ^[2].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào liên quan đến việc dùng chiết xuất hay chế phẩm củ nén liều cao; nhóm này chỉ nên dùng như gia vị nấu ăn thông thường.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Trong đời sống thường ngày, bạn hoàn toàn có thể tiếp tục sử dụng củ nén như một loại gia vị lành mạnh trong chế độ ăn uống cân bằng.

Củ nén tươi dùng để ướp cá, nấu cháo hoặc phi thơm xào nấu mang lại hương vị thơm ngon và cung cấp một số dưỡng chất thực vật tự nhiên. Tuy nhiên, nên dùng ở lượng gia vị vừa phải, không nên ép nước uống đậm đặc hay lạm dụng quá mức.

Nếu bạn đang theo dõi đường huyết hoặc mỡ máu, hãy tuân thủ đơn thuốc và chế độ ăn do bác sĩ chỉ định. Mọi ý định bổ sung các chế phẩm chiết xuất từ củ nén đều cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi thực hiện.

Củ nén là gia vị truyền thống giàu hương vị và chứa nhiều hợp chất thực vật giàu triển vọng [1, 5]. Tuy nhiên, để khẳng định củ nén có thể trở thành thuốc hay biện pháp hỗ trợ hạ đường huyết và mỡ máu ở người, giới khoa học vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng bài bản trong tương lai.