Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại thảo mộc khô như cúc tím (Torenia violacea) về đun nước uống hàng ngày để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, việc nên dùng phương pháp sắc lấy nước, hãm trà hay ngâm rượu chiết xuất lại là thắc mắc chung của không ít người tiêu dùng. Liệu dung môi nước hay cồn mới là lựa chọn tối ưu để thu trọn vẹn các hoạt chất có lợi từ loại cây này?
Câu trả lời phụ thuộc chặt chẽ vào mục đích sử dụng cũng như bản chất hoạt chất mà bạn muốn thu hồi. Các nghiên cứu khoa học cho thấy mỗi loại dung môi như nước nóng hay cồn ở các nồng độ khác nhau sẽ rút ra các nhóm hợp chất rất khác biệt, đồng thời đem lại hoạt tính sinh học và mức độ an toàn hoàn toàn không tương đồng.
Cơ chế hòa tan hoạt chất trong nước và cồn
Trong giới thực vật học và hóa dược thực vật, nguyên lý cơ bản của quá trình chiết xuất dựa trên độ phân cực của dung môi. Nước là một dung môi phân cực mạnh, thường rất hiệu quả trong việc hòa tan các hợp chất phân cực cao như đường, một số loại phenolic, tannin và saponin. Khi sắc hoặc hãm thảo mộc, dòng nước nóng giúp phá vỡ các vách tế bào thực vật, kéo các dưỡng chất này ra dung dịch.
Ngược lại, cồn ethanol hoặc methanol có tính phân cực trung bình hoặc thấp hơn nước, cho phép hòa tan tốt các hợp chất kém phân cực như flavonoid, diterpene, hoặc một số alkaloid. Tùy thuộc vào nồng độ cồn tinh khiết hay hỗn hợp cồn pha nước, khả năng trích ly các phân tử sinh học từ mô thực vật khô sẽ thay đổi rõ rệt. Vì vậy, lựa chọn nước hay cồn không đơn thuần là thói quen sử dụng, mà quyết định trực tiếp đến thành phần dược chất thu được.
Nghiên cứu đánh giá khả năng chống oxy hóa và độc tính tế bào
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết methanol từ rễ và phần thân chồi của loài Torenia violacea nhằm đánh giá hoạt tính chống oxy hóa qua thử nghiệm bắt gốc tự do DPPH [1]. Thử nghiệm dùng nồng độ 900 microg/ml cho thấy ở dịch chiết rễ, tỷ lệ ức chế DPPH của cây chỉ đạt mức 5,06% [1]. Khi kiểm tra dịch chiết chồi thân, tỷ lệ ức chế gốc tự do của loài này đạt 8,43% [1].
Bên cạnh khả năng chống oxy hóa, nghiên cứu này cũng thực hiện thử nghiệm MTT để đo lường độc tính ức chế tế bào trên ba dòng tế bào gồm Caco-2, HeLa và HepG2 [1]. Các nhà khoa học đã so sánh chiết xuất nước, ethanol 50% và ethanol 100% từ rễ và chồi thân của nhiều loài thảo dược [1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất cồn 100% từ rễ Torenia violacea gây độc tế bào rất mạnh, làm ức chế đến 90,20% sự phát triển của dòng tế bào HepG2 [1]. Chiết xuất cồn 100% từ phần chồi thân của cây cũng cho thấy mức độ ức chế tế bào HepG2 cao lên tới 85,43% [1]. Đáng chú ý, các dịch chiết nước thông thường lại không nằm trong nhóm gây độc tế bào vượt ngưỡng 80% này [1].
Tác động của dịch chiết nước đối với vi sinh vật
Một số báo cáo khoa học khác tìm hiểu sâu hơn về hoạt tính sinh học từ dạng dịch chiết nước của chi thực vật này. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017, các nhà khoa học đã phân tích tác động của dịch chiết nước có chứa saponin thực vật, phenolic và tannin đối với nấm Aspergillus flavus [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết nước gây ra sự sụt giảm đáng kể hàm lượng beta-glucan của nấm theo phụ thuộc liều lượng so với nhóm đối chứng không xử lý [2].
Nghiên cứu sâu hơn chỉ ra rằng nồng độ dịch chiết nước của cây càng tăng thì sự sản sinh enzyme beta-glucan synthase càng suy giảm rõ rệt [2]. Đồng thời, lượng chitin toàn phần cũng giảm mạnh tương ứng với sự sụt giảm tổng hợp men chitin synthase dưới tác động của dịch chiết nước [2]. Những bằng chứng này chứng minh dung môi nước hoàn toàn có khả năng thu hồi các hợp chất phenolic và saponin có hoạt tính sinh học hữu hiệu mà không nhất thiết phải dùng đến cồn nồng độ cao [2].
Sự khác biệt giữa dung môi cồn và nước trên chuyển hóa
Việc dùng cồn hay nước còn dẫn đến những đáp ứng tế bào rất khác nhau trong các thử nghiệm chuyển hóa. Nghiên cứu công bố năm 2011 khảo sát tiềm năng hỗ trợ tiểu đường của nhiều loài thực vật Nam Phi đã chỉ ra rằng dịch chiết cồn của Tulbaghia violacea làm tăng mức sử dụng glucose lên đến 140,5% trong các tế bào cơ C2C12 [3].
Ngược lại, một khảo sát năm 1999 về khả năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) trên các cây thuốc trị huyết áp ghi nhận rằng Tulbaghia violacea nằm trong nhóm thực vật có hoạt tính ức chế trên 50% mà không chứa tannin gây dương tính giả [4]. Khảo sát này cũng kết luận rằng dù tỷ lệ phát hiện hoạt tính chung giữa dịch chiết ethanol và dịch chiết nước tương đối đồng đều, nhưng ở cùng một loài thực vật thì mức độ ức chế men thường có sự chênh lệch rất rõ rệt giữa hai loại dung môi này [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2010 khi đánh giá dịch chiết cồn 50% của Tulbaghia violacea trên tế bào tinh hoàn chuột đực 3 tháng tuổi ghi nhận nồng độ 312,5 đến 5000 mug/ml làm tăng đáng kể lượng giải phóng testosterone phụ thuộc hormone LH so với nhóm đối chứng DMSO, đồng thời không gây hại đến tỷ lệ sống của tế bào [5].
Ưu điểm và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn chung, các nghiên cứu hiện có cho thấy dung môi hữu cơ như cồn giúp thu gom được những nhóm chất có hoạt tính chuyển hóa hoặc ức chế tế bào mạnh [1, 3, 7]. Trong khi đó, dịch chiết nước vẫn giữ được hàm lượng phenolic và tannin có tác dụng kháng nấm sinh học [5, 6].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần lưu ý rằng hầu hết các dữ liệu này đều xuất phát từ các thí nghiệm in vitro trên đĩa cấy hoặc dòng tế bào biệt lập [1, 3, 5, 7]. Kết quả trên phòng thí nghiệm không đồng nghĩa hoàn toàn với cơ chế chuyển hóa phức tạp trong cơ thể con người. Thêm vào đó, việc sử dụng cồn nồng độ tuyệt đối có thể kéo theo nguy cơ độc tính tế bào cao đối với các tế bào gan hoặc đường ruột [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược khô
Nhiều người lầm tưởng ngâm rượu thảo dược càng đặc, nồng độ cồn càng cao thì chiết được càng nhiều chất bổ. Thực tế khoa học chỉ ra cồn 100% có thể chiết xuất cả các hợp chất gây độc tế bào mạnh lên tới trên 90% đối với tế bào gan [1]. Việc tự ý ngâm rượu thảo dược với cồn nặng độ để uống mỗi ngày có thể biến một bài thuốc dân gian thành gánh nặng cho gan và hệ tiêu hóa.
Một hiểu lầm khác là cho rằng hãm trà hoặc sắc nước thảo mộc không mang lại tác dụng sinh học nào đáng kể. Các nghiên cứu đã bác bỏ điều này khi chỉ ra dịch chiết nước vẫn thu nhận tốt các nhóm tannin, saponin và phenolic giúp kháng vi nấm và can thiệp vào các enzyme chuyển hóa [5, 6]. Nước sắc hay hãm tuy dịu hơn nhưng lại an toàn hơn để dung nạp vào cơ thể qua đường uống dài ngày.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc các bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan không nên tùy tiện dùng các loại dịch chiết ngâm cồn từ cúc tím khô. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy cồn tuyệt đối trích ly các chất gây ức chế tế bào gan HepG2 rất mạnh [1]. Nhóm đối tượng này nên ưu tiên hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung bất kỳ dạng thảo dược nào.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần hết sức thận trọng. Các hoạt chất trong thảo dược có khả năng can thiệp vào hệ thống enzyme, hormone hoặc quá trình đông máu [6, 7]. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc hạ huyết áp không nên tự ý kết hợp cùng lúc với nước sắc hay rượu thảo dược để tránh hiện tượng tương tác thuốc ngoài tầm kiểm soát [3, 6].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để áp dụng an toàn trong đời sống gia đình, phương pháp sắc lấy nước hoặc hãm như trà là lựa chọn an toàn và dễ thực hiện nhất đối với cúc tím khô.
- Phương pháp hãm hoặc sắc: Rửa sạch dược liệu khô, đun nhẹ với nước sôi để hòa tan các phân tử phenolic và hợp chất phân cực [2]. Nước sau khi sắc nên uống trong ngày, không nên để qua đêm ngoài môi trường để tránh nhiễm khuẩn.
- Phương pháp ngâm dung môi: Người dân tuyệt đối không dùng cồn công nghiệp hay cồn nguyên chất 100% để tự ngâm uống, vì nồng độ cồn này giải phóng lượng độc tính tế bào rất cao [1].
Thảo mộc tự nhiên chỉ phát huy tác dụng tích cực khi được chiết xuất và sử dụng đúng liều lượng, đúng phương pháp. Việc dùng nước sắc thảo dược khô như một thức uống hỗ trợ cần được kết hợp với lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ các chỉ định y khoa. Khi có bệnh nền, thảo luận với bác sĩ chuyên môn luôn là bước quan trọng nhất trước khi bắt đầu sử dụng.
