Cúc kim tiền (tên khoa học Calendula officinalis) vốn quen thuộc trong y học cổ truyền nhờ đặc tính làm dịu vết thương ngoài da. Nhiều người tin uống trà cúc kim tiền chữa viêm loét dạ dày, tiêu diệt vi khuẩn Helicobacter pylori.

Thực tế nghiên cứu khoa học không chứng minh uống trà hoa cúc kim tiền chữa lành bệnh dạ dày ở người. Đa số thí nghiệm chỉ thực hiện trên tế bào cô lập trong ống nghiệm hoặc mô hình động vật thí nghiệm, sử dụng dung môi hóa chất đặc hiệu thay vì nước trà thông thường.

Cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Cúc kim tiền chứa steroid, terpenoid, cồn triterpene dạng tự do và ester hóa (như faradiol, arnidiol, calenduladiol), acid phenolic, carotenoid cùng flavonoid (quercetin, rutin, narcissin, isorhamnetin, kaempferol) [1].

Chiết xuất phân cực trung bình dichloromethane (CH2Cl2) từ hoa Calendula officinalis ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB trong tế bào biểu mô dạ dày người in vitro [1]. NF-kappaB là hệ thống điều hòa phản ứng viêm; việc ức chế con đường này giúp giảm viêm niêm mạc dạ dày [1]. Các thành phần chính tạo nên hoạt tính kháng viêm này bao gồm loliolide, ester triterpene (đặc biệt là faradiol-3-myristate và dạng aglycone tương ứng), fucoside acetate của beta-eudesmol và viridiflorol [1].

Thành phần saponin phân lập từ phân đoạn hòa tan trong 1-butanol của hoa cúc kim tiền Ai Cập (gồm calendasaponin A, B, C, D) thể hiện tác dụng bảo vệ dạ dày trên mô hình động vật [2]. Các glycoside này ức chế tổn thương dạ dày do cồn và indomethacin gây ra trên chuột cống, đồng thời làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày ở chuột nhắt và hạ đường huyết trên chuột nạp glucose [2].

Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm

Hiệu quả kháng khuẩn của cúc kim tiền phụ thuộc chặt chẽ vào chủng vi khuẩn mục tiêu. Một nghiên cứu năm 2010 sàng lọc 21 chiết xuất thảo dược hydroethanol và 4 loại tinh dầu cho thấy Calendula officinalis ức chế mạnh sự phát triển của vi khuẩn đường ruột Campylobacter jejuni [3]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm với Helicobacter pylori – nguyên nhân chính gây viêm dạ dày cấp, mãn tính và loét dạ dày tá tràng – cúc kim tiền không nằm trong nhóm thảo dược có hoạt tính ức chế mạnh nhất [3]. Các thảo dược ức chế H. pylori mạnh nhất là Agrimonia eupatoria, Hydrastis canadensis, Filipendula ulmaria và Salvia officinalis [3].

Ở thử nghiệm tế bào biểu mô dạ dày dòng KATO-III năm 2010, chế phẩm vi lượng đồng căn Calendula officinalis nồng độ 10c pha trong dung dịch cồn 43% làm giảm biểu hiện gen yếu tố tăng trưởng biểu bì gắn heparin (HB-EGF) do chủng H. pylori N6 kích thích xuống còn 75,32 ± 1,16% so với nhóm đối chứng [4]. Hiệu ứng này chỉ xuất hiện khi mẫu điều chế trong ethanol, hoàn toàn không xuất hiện khi hòa tan trong dung dịch nước [4].

Năm 2007, thử nghiệm vi nang phân hủy sinh học chứa dịch chiết tan trong nước của Plantago major và Calendula officinalis cho thấy khả năng tăng tốc độ lành vết loét dạ dày trên mô hình chuột cống [5].

Dữ liệu lâm sàng thực tế trên người rất hạn chế và cho kết quả không khả quan về tổn thương dạ dày. Nghiên cứu năm 1981 đánh giá 32 bệnh nhân (19 người loét tá tràng, 19 người viêm dạ dày tá tràng kèm táo bón) dùng bài thuốc kết hợp Calendula officinalis và Symphytum officinale trị bệnh chính [6]. Bài thuốc hỗ trợ giải quyết chứng táo bón, nhưng hoàn toàn không ghi nhận tác động nào lên niêm mạc dạ dày, không cải thiện triệu chứng lâm sàng của bệnh chính, cũng không tăng tỷ lệ liền sẹo ổ loét dạ dày tá tràng [6].

Khoảng cách giữa ống nghiệm và tách trà cúc kim tiền

Nhiều người ngộ nhận việc uống trà pha từ hoa cúc khô mang lại tác dụng bảo vệ dạ dày tương đương kết quả thí nghiệm. Đây là suy diễn thiếu căn cứ khoa học.

Các hợp chất kháng viêm mạnh trong cúc kim tiền như faradiol ester hoặc phân đoạn triterpene là chất ưa béo (lipophilic), không tan trong nước sôi thông thường [1]. Thao tác hãm trà bằng nước nóng chỉ thu được dịch chiết gốc nước, không hòa tan các hoạt chất kháng viêm chính đã ghi nhận [1], [4].

Nghiên cứu năm 2015 còn phát hiện dịch chiết dichloromethane từ hoa cúc kim tiền chứa các sesquiterpene glycoside (gồm viridiflorol fucoside) thể hiện độc tính tế bào khi thử nghiệm MTT và LDH trên tế bào biểu mô dạ dày người AGS [7]. Sử dụng các phân đoạn chiết xuất không chuẩn hóa đưa vào đường tiêu hóa tiềm ẩn nguy cơ gây độc trực tiếp cho biểu mô dạ dày [7].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người đang bị viêm loét dạ dày cấp tính hoặc xuất huyết tiêu hóa không tự ý thay thế phác đồ điều trị y khoa bằng nước sắc thảo dược.

Bệnh nhân nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori cần tuân thủ phác đồ kháng sinh của bác sĩ. Dịch chiết cúc kim tiền không đủ hoạt tính diệt trừ H. pylori [3].

Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần tránh dùng để ngăn ngừa phản ứng quá mẫn. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên.

Áp dụng cúc kim tiền đúng cách

Trà cúc kim tiền pha từ 1–2 muỗng hoa khô hãm trong 200 ml nước sôi chỉ đóng vai trò như một thức uống thảo mộc giúp thư giãn tinh thần và cung cấp nước cho cơ thể. Không sử dụng loại trà này như thuốc chữa lành vết loét hay kháng sinh diệt khuẩn đường ruột.

Nếu xuất hiện cảm giác cồn cào, buồn nôn, đau vùng thượng vị tăng lên sau khi uống trà thảo mộc, người dùng nên ngừng sử dụng ngay. Luôn ưu tiên thăm khám nội soi dạ dày khi có các triệu chứng đau bụng kéo dài, ợ chua, sụt cân hoặc nôn ói.

Việc điều trị dứt điểm viêm loét dạ dày tá tràng đòi hỏi kiểm soát nồng độ acid dịch vị và tiêu diệt vi khuẩn H. pylori bằng thuốc được chứng minh lâm sàng. Các chế phẩm từ cúc kim tiền chưa đủ bằng chứng khoa học trên người để làm thuốc chữa bệnh tiêu hóa.