Nhiều người quan tâm thảo dược tự nhiên tìm kiếm giải pháp giảm đau, sưng viêm. Cây hoa cảnh họ Tô liên (Torenia violacea, dân gian đôi khi gọi lẫn cúc tím) thu hút chú ý vì lời đồn tác dụng tiêu viêm.

Thực tế khoa học: Không có bằng chứng lâm sàng người xác nhận cây này trị viêm. CSDL nghiên cứu cung cấp không chứa báo cáo nào về hoạt tính kháng viêm của Torenia violacea. Bằng chứng sẵn có chỉ nằm ở các loài thực vật, hợp chất khác có tên mang từ tố tương tự hoặc thuộc họ Violaceae.

Nhầm lẫn phổ biến từ tên khoa học

Từ tố "violacea" hay "viola" thường gây hiểu lầm nghiêm trọng trong y học dân gian. Người dùng dễ đánh đồng hoạt tính giữa loài hoàn toàn xa lạ về mặt phân loại sinh học.

Trích đoạn nghiên cứu thực tế về chi Torenia chỉ tập trung vào sinh học phát triển [1]. Thí nghiệm năm 1984 trên các đoạn thân Torenia nuôi cấy in vitro chỉ chứng minh vai trò của auxin và cytokinin trong quá trình biệt hóa mô phân sinh và phát sinh rễ bất định khi bổ sung IAA hoặc NAA trên 0,05 µM [1]. Thử nghiệm này không liên quan khả năng kháng viêm ở người hay động vật [1].

Hoạt tính phòng thí nghiệm từ các loài mang tên tương tự

Dữ liệu kháng viêm thực tế đến từ các sinh vật khác. Cần phân biệt rõ để tránh áp dụng sai lệch.

Loài Cistanche violacea thuộc họ Orobanchaceae, loài đặc hữu Bắc Sahara, cho thấy hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm [2]. Nghiên cứu năm 2016 phân lập iridoid mới, phenylethanoid glycoside mới cùng năm hợp chất khác từ phần trên mặt đất của cây [2]. Dịch chiết ethyl acetate từ thảo mộc này ổn định màng hồng cầu người (HRBC) và ức chế biến tính albumin trong ống nghiệm [2]. Tác dụng này được cho là do phối hợp giữa các hợp chất, mở hướng tìm kiếm thuốc mới nhưng chưa thử nghiệm lâm sàng [2].

Một chất khác dễ gây nhầm là violacein, chất chuyển hóa tạo sắc tố từ vi khuẩn Gram âm Chromobacterium violaceum [3]. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột C57BL/6 bị tiêm LPS liều 1 µg cho thấy: tiêm phúc mạc violacein 3,5 mg/kg giúp giảm sản sinh cytokine gây viêm trong huyết thanh sau 3 giờ [3]. Trên mô hình chuột viêm não tủy tự miễn thực nghiệm (EAE), violacein ức chế bệnh tiến triển qua cơ chế gia tăng tế bào T điều hòa (CD4+Foxp3+) ở lách [3]. Đây là chất từ vi khuẩn, không liên quan cây Torenia.

Dữ liệu từ các loài họ Violaceae

Nhiều loài thuộc họ Violaceae (họ hoa Tím) thể hiện hoạt tính kháng viêm, khác với chi Torenia.

Nghiên cứu năm 2007 thử nghiệm cồn thuốc từ phần trên mặt đất loài Viola tricolor trên chuột cống trắng đực giống Wistar bị gây viêm cấp bằng dầu thông (0,6 ml/100 g trọng lượng cơ thể) [4]. Với liều 50 mg cồn thuốc/100 g trọng lượng cơ thể, chiết xuất giảm đáng kể tỷ lệ bạch cầu đa nhân, bạch cầu đơn nhân và ức chế hoạt hóa thực bào lưu hành, đồng thời làm giảm nhẹ tổng hợp nitric oxide (NO) [4]. Nhóm chuột đối chứng dương dùng diclofenac 30 mg/100 g trọng lượng cơ thể [4].

Một loài khác cùng họ là Ionidium suffruticosam được thử nghiệm năm 2004 trên mô hình chuột cống bị gây phù chân cấp bằng carrageenin, histamine và serotonin [5]. Chiết xuất methanol ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg đều ức chế sưng phù [5]. Ở liều 400 mg/kg, dịch chiết giảm 42,78% trọng lượng u hạt trong thử nghiệm mạn tính, cho hiệu quả tương đương phenylbutazone [5].

Riêng loài Viola yedoensis, nghiên cứu năm 2008 tìm ra các cyclotide như cycloviolacin Y5 có hoạt tính kháng virus HIV in vitro, đồng thời phá hủy màng tế bào thể hiện qua thử nghiệm dung huyết trên hồng cầu người [6]. Điều này cho thấy hoạt chất thảo mộc có thể chứa độc tính ly giải tế bào nếu tự ý dùng bừa bãi [6].

Thiếu hụt dữ liệu lâm sàng trên người

Các dữ liệu nêu trên hoàn toàn giới hạn trong môi trường ống nghiệm (in vitro) hoặc mô hình động vật gặm nhấm [2], [3], [4], [5].

Nghiên cứu tế bào chỉ phản ánh tương tác phân tử sơ khai, không chứng minh thảo dược có hiệu quả khi hấp thụ qua hệ tiêu hóa người. Quá trình chuyển hóa gan, phân bố mô và thải trừ có thể vô hiệu hóa hoạt chất trước khi phát huy tác dụng. Hiện tại không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào chứng minh Torenia violacea trị viêm an toàn ở người.

Các nghiên cứu kháng viêm khác như dịch chiết nước Thuja orientalis ở nồng độ 20 µg/mL ức chế TNF-alpha, phân tử ICAM-1, VCAM-1, E-selectin và NF-kappaB trên tế bào nội mô mạch máu cuống rốn người (HUVEC) [7]; hoặc hoạt chất bôi ngoài ivermectin cải thiện viêm da dị ứng qua ức chế kích hoạt tế bào T trên chuột [8], đều không liên quan đến Torenia violacea.

Rủi ro và đối tượng cần thận trọng

Tự ý dùng dược liệu chưa rõ hồ sơ độc tính tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương nội tạng.

  • Bệnh nhân viêm mạn tính (viêm khớp, vẩy nến, viêm ruột): Tuyệt đối không ngưng phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa để dùng cây cảnh thay thế.
  • Người bệnh suy gan, suy thận: Chức năng chuyển hóa suy giảm dễ tích tụ độc chất lạ từ dịch chiết không tinh khiết.
  • Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ em: Cơ địa nhạy cảm, không có dữ liệu an toàn, nguy cơ quái thai hoặc ngộ độc cao.
  • Người đang dùng thuốc chống viêm NSAID hoặc ức chế miễn dịch: Tương tác dược lý chưa biết trước có thể làm tăng nguy cơ loét dạ dày, suy thận hoặc xuất huyết.

Hướng xử trí thực tế

Không sử dụng dịch sắc, ngâm rượu hoặc đắp ngoài da từ cây Torenia violacea với mục đích kháng viêm.

Nếu gặp tình trạng viêm cấp tính (sưng, nóng, đỏ, đau) hoặc viêm mạn tính kéo dài, cần đến cơ sở y tế để chẩn đoán nguyên nhân. Tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc kháng viêm đã được cấp phép y tế. Xây dựng lối sống giảm viêm nền tảng qua chế độ ăn nhiều rau xanh, hạn chế đường béo chuyển hóa, tập luyện thể lực vừa sức và ngủ đủ giấc. Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc lạ nào vào cơ thể.