Cúm low-carb khi mới bắt đầu: Do thiếu muối hay thiếu chất?

Nhiều người khi mới bắt đầu chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb) hoặc ăn nhiều chất béo (ketogenic) thường háo hức với mục tiêu giảm cân và cải thiện sức khỏe. Tuy nhiên, chỉ sau vài ngày đầu tiên, không ít người gặp phải cảm giác choáng váng, nhức đầu dữ dội, mệt lả và uể oải đến mức muốn bỏ cuộc. Hiện tượng này thường được gọi dân dã là "cúm low-carb" hay "cúm keto" (keto flu) ^[1], ^[2].

Liệu tình trạng kiệt sức này bắt nguồn từ việc cơ thể bị thiếu hụt vi chất dinh dưỡng lâu ngày hay đơn giản chỉ do mất cân bằng nước và muối khoáng? Câu trả lời từ các nghiên cứu khoa học cho thấy nguyên nhân chủ yếu ở giai đoạn khởi đầu không phải thiếu hụt chất dinh dưỡng mãn tính mà là sự bài tiết ồ ạt natri và nước qua thận khi mức insulin giảm sâu ^[1], ^[3], ^[4].

Cơ chế bài tiết natri: Tại sao hạ insulin khiến cơ thể mất nước?

Khi một người chuyển đổi từ chế độ ăn giàu carbohydrate sang chế độ ăn low-carb hoặc ketogenic, lượng carbohydrate nạp vào bị hạn chế nghiêm ngặt ^[1], ^[3]. Lúc này, các nguồn dự trữ glycogen trong cơ thể nhanh chóng cạn kiệt ^[3]. Nồng độ glucose trong máu giảm kéo theo sự sụt giảm đáng kể của hormone insulin nội sinh trong máu ^[4].

Insulin bình thường có tác dụng giữ natri ở thận. Khi insulin hạ thấp, thận sẽ kích hoạt phản ứng đào thải nhanh chóng natri cùng với nước qua đường nước tiểu ^[3], ^[4]. Hiện tượng mất natri, kali và nước qua nước tiểu này xảy ra mạnh mẽ nhất trong khoảng thời gian từ ngày thứ nhất đến ngày thứ tư sau khi bắt đầu ăn kiêng hoặc nhịn ăn ^[4].

Đồng thời, lượng glucose cung cấp tạm thời cho não bộ cũng bị suy giảm trong khoảng từ ngày 1 đến ngày 3, trước khi đường huyết dần ổn định lại sau ngày thứ 4 ^[4]. Sự kết hợp giữa việc tụt giảm thể tích dịch cơ thể do lợi tiểu và thiếu hụt điện giải đột ngột chính là yếu tố thúc đẩy hàng loạt biểu hiện khó chịu của hội chứng cúm keto ^[1], ^[2], ^[4]. Ngoài ra, việc cơ thể chuyển đổi phương thức chuyển hóa từ trạng thái sử dụng đường (glycolytic) phụ thuộc carbohydrate sang trạng thái tạo xeton (ketogenic) phụ thuộc chất béo cũng góp phần gây nên các triệu chứng giống cúm tạm thời này ^[5].

"Cúm keto" là gì và biểu hiện thế nào?

Cúm keto không phải là bệnh truyền nhiễm do virus mà là tập hợp các phản ứng bất lợi ngắn hạn của cơ thể trong giai đoạn thích nghi chuyển hóa ^[1], ^[5]. Theo một nghiên cứu phân tích tổng quan công bố năm 2022, khoảng 30% số người bắt đầu chế độ ăn ketogenic sẽ trải qua giai đoạn triệu chứng tạm thời này trong vài tuần đầu tiên ^[1].

Các triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận bao gồm đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt mỏi, đau nhức cơ bắp và yếu cơ, chuột rút ^[1], ^[2]. Nhiều người còn gặp rối loạn tiêu hóa như viêm dạ dày, đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón ^[1]. Tình trạng giảm năng lượng, khó tập trung hoặc "sương mù não", cảm giác ngất xỉu và thay đổi nhịp tim cũng là những than phiền thường thấy ^[6].

Đa số các trường hợp ghi nhận những phản ứng này có tính chất tạm thời ^[1], ^[2]. Chúng có xu hướng giảm dần cường độ khi thời gian can thiệp kéo dài và cơ thể dần thích nghi hoàn toàn với việc dùng thể xeton làm nguồn nhiên liệu thay thế ^[2], ^[6].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiện tượng này?

Bằng chứng khoa học về cúm low-carb và cúm keto đã được ghi nhận qua nhiều hình thức nghiên cứu khác nhau, từ thử nghiệm lâm sàng, báo cáo ca bệnh cho đến phân tích dữ liệu thực tế từ người dùng:

Năm 2020, một nghiên cứu đăng tải mô thức thử nghiệm ngẫu nhiên so sánh ứng dụng ăn kiêng Keyto với ứng dụng WW nhằm mục đích giảm cân, theo dõi trên người trưởng thành thừa cân và béo phì nhưng khỏe mạnh ^[2]. Chương trình sử dụng chế độ ăn nhiều chất béo, ít carbohydrate điều chỉnh (70% calo từ chất béo) ^[2]. Nhóm tác giả khẳng định việc chuyển đổi sang chế độ ăn low-carb có thể dẫn tới đau đầu, buồn nôn, mất năng lượng, choáng váng và chuột rút cơ bắp do thay đổi điện giải và lợi tiểu ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra các triệu chứng này có thể giảm bớt nhờ việc bổ sung nước dùng (nước hầm) và duy trì lượng natri đầy đủ ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ ghi nhận tác dụng phụ ngắn hạn ban đầu, còn rủi ro dài hạn trên đối tượng thừa cân khỏe mạnh vẫn chưa có kết luận đầy đủ ^[2].

Một nghiên cứu quan sát công bố năm 2020 đã phân tích trải nghiệm của người tiêu dùng trên 43 diễn đàn trực tuyến với 448 bài viết từ 300 người dùng riêng biệt ^[6]. Kết quả ghi nhận có 54 triệu chứng riêng biệt được mô tả bởi 101 người dùng, trong đó các triệu chứng như "cảm cúm", đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, chóng mặt, sương mù não và khó chịu đường tiêu hóa xuất hiện nhiều nhất ^[6]. Các báo cáo về triệu chứng đạt đỉnh trong tuần đầu tiên và giảm dần sau tuần thứ 4 ^[6]. Trong số người dùng báo cáo thời điểm hết hẳn triệu chứng, thời gian diễn ra dao động từ 3 đến 30 ngày (trung vị là 4,5 ngày) ^[6]. Mức độ nghiêm trọng được phân loại gồm 15 ca nhẹ, 23 ca trung bình và 22 ca nghiêm trọng ^[6]. Giới hạn của nghiên cứu này là dữ liệu thu thập từ các diễn đàn thảo luận tự do, mang tính chủ quan của người dùng mạng, không có sự kiểm soát sinh hóa trực tiếp ^[6].

Một báo cáo ca lâm sàng công bố năm 2025 về liệu pháp chuyển hóa ketogenic kết hợp lối sống đã ghi nhận hội chứng cúm keto xuất hiện trong 1 đến 2 tuần đầu khi bệnh nhân chuyển từ trạng thái phụ thuộc carbohydrate sang phụ thuộc mỡ ^[5]. Bệnh nhân được chỉ định bổ sung điện giải gồm magie, kali bên cạnh việc bổ sung vitamin nhóm B ^[5]. Nghiên cứu lưu ý magie đóng vai trò thiết yếu trong nhiều phản ứng enzyme, hỗ trợ chuyển hóa lipid và hỗ trợ quá trình chuyển dịch vào trạng thái xeton ^[5]. Giới hạn ở đây là nghiên cứu chỉ dựa trên một ca bệnh cá thể (case report), không thể đại diện cho toàn bộ quần thể ^[5].

Thiếu muối hay thiếu chất: Phân định ranh giới

Rất nhiều người lầm tưởng rằng tình trạng kiệt sức, xây xẩm mặt mày sau vài ngày ăn kiêng là dấu hiệu cơ thể bị suy dinh dưỡng hoặc thiếu chất trầm trọng ^[1], ^[3]. Tuy nhiên, các phân tích chỉ ra rằng các triệu chứng cấp tính trong những ngày đầu gần như bắt nguồn hoàn toàn từ việc mất nước và mất chất điện giải natri qua nước tiểu do hạ insulin đột ngột ^[3], ^[4]. Việc thiếu hụt vi chất dinh dưỡng mãn tính (như sắt, selen, hoặc giảm mật độ xương) thường chỉ được ghi nhận ở những người áp dụng chế độ ăn kiêng kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm mà không được kiểm soát tốt ^[1].

Mặc dù vậy, chế độ ăn kiêng ketogenic cắt giảm gần như hoàn toàn ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, củ nhiều tinh bột và phần lớn trái cây ^[7], ^[3]. Những thực phẩm này là nguồn cung cấp dồi dào vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa và chất xơ nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột ^[3]. Việc giảm lượng thức ăn hoặc giảm chất xơ đột ngột cũng có thể gây táo bón trong giai đoạn khởi đầu ^[4]. Do đó, giai đoạn cấp tính là do thiếu muối và nước, nhưng nếu duy trì chế độ ăn quá khắt khe trong thời gian dài mà không có kế hoạch bổ sung, nguy cơ thiếu chất vi lượng hoàn toàn có thể xảy ra ^[1], ^[3].

Chế độ ăn ketogenic cũng tiềm ẩn một số tác động bất lợi dài hạn đã được ghi nhận ở nhóm đối tượng bệnh nhi và người cao tuổi sau tháng đầu tiên, bao gồm bệnh cơ tim, loãng xương, thiếu máu do thiếu sắt, sỏi thận, gan nhiễm mỡ và thiếu hụt dinh dưỡng ^[1]. Bệnh cơ tim hiếm gặp liên quan đến việc ăn uống kém kéo dài dẫn đến thiếu các nguyên tố vi lượng như selen và rối loạn điện giải như hạ kali máu ^[1]. Sự suy giảm mật độ xương khi ăn kéo dài được cho là do kích hoạt tế bào hủy xương (osteoclasts) ^[1]. Ngoài ra, chế độ ăn này có thể làm tăng cholesterol xấu LDL, cholesterol toàn phần và men gan ở một số người ^[3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Việc thay đổi chế độ ăn sang dạng ít tinh bột nhiều chất béo không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người và đòi hỏi phải có sự giám sát y tế chặt chẽ ^[7]:

• Người mắc bệnh đái tháo đường: Những bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị hoặc tiêm insulin có thể đối mặt với các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng nếu không tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc hoặc khi bắt đầu ăn chế độ ketogenic ^[1], ^[7]. Bệnh nhân đái tháo đường cần hạn chế hoạt động thể lực mạnh trong giai đoạn đầu để phòng ngừa biến cố hạ đường huyết và bắt buộc phải thảo luận với bác sĩ chuyên khoa để điều chỉnh giảm liều lượng thuốc nếu cần ^[7].
• Người có bệnh lý tim mạch, rối loạn lipid máu hoặc men gan cao: Chế độ ăn này có thể làm tăng cholesterol toàn phần, hạt LDL-C và men gan ^[3]. Cần theo dõi chặt chẽ các chỉ số máu định kỳ ^[7], ^[3].
• Người cao tuổi, trẻ em và vận động viên: Đã có ghi nhận về tình trạng giảm mật độ khoáng xương, ảnh hưởng tiêu cực tới các chỉ số tái tạo xương ở vận động viên hoặc gây thiếu máu thiếu sắt ở nhóm tuổi già và trẻ nhỏ ^[1].
• Người có tiền sử sỏi thận: Nguy cơ hình thành sỏi thận (nephrolithiasis, renal stones) đã được cảnh báo trong các can thiệp ăn kiêng keto kéo dài ^[1], ^[5].

Áp dụng thực tế để vượt qua giai đoạn thích nghi

Để giảm nhẹ các triệu chứng mệt mỏi, choáng váng do cúm low-carb trong những ngày đầu, các nhà nghiên cứu khuyến nghị một số giải pháp thực tế:

• Bổ sung natri và dịch: Bổ sung nước dùng hoặc nước hầm (broth, bouillon) là biện pháp đơn giản giúp bù đắp lượng natri và thể tích dịch mất đi ^[2]. Tăng thêm khoảng 1 đến 2 gam natri mỗi ngày có thể hỗ trợ khôi phục lại sự cân bằng điện giải cho cơ thể ^[3].
• Uống đủ nước: Chú ý mức độ hydrat hóa đầy đủ ^[7]. Nguồn cung cấp chất lỏng chính phải là nước lọc, ngoài ra có thể dùng thêm trà hoặc cà phê ^[7].
• Bổ sung các chất điện giải khác: Chú ý bổ sung các khoáng chất như magie, kali để hỗ trợ cân bằng nội môi ^[7], ^[5]. Các loại rau lá xanh đậm như rau bina (chân vịt), cải xoăn (kale), xà lách là nguồn cung cấp dưỡng chất quan trọng không chứa nhiều tinh bột ^[7].
• Lựa chọn nguồn chất béo lành mạnh: Thay vì tiêu thụ mỡ động vật bão hòa có thể làm tăng nguy cơ tim mạch, nên ưu tiên các nguồn chất béo chưa bão hòa chứa omega-3 hoặc các chất béo lành mạnh từ quả bơ, quả ô liu, dầu ô liu, các loại hạt ^[7], ^[3]. Trái cây có thể ăn với lượng nhỏ loại ít đường như dâu tây, mâm xôi, việt quất ^[7].
• Theo dõi chỉ số: Bệnh nhân có bệnh nền cần thường xuyên đo nồng độ glucose máu và thể xeton trong huyết thanh ^[7].

Hiện tượng cúm low-carb hay cúm keto về bản chất là phản ứng tạm thời của thận bài tiết natri và nước do giảm insulin đột ngột, chứ không phải do cơ thể suy kiệt vi chất dinh dưỡng tức thì. Việc chủ động bù nước, bổ sung muối vừa phải và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể sẽ giúp quá trình thích nghi diễn ra êm ả. Dù vậy, trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ ăn cắt giảm nghiêm ngặt nào, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn lâu dài cho sức khỏe.