Lời đồn dân gian về phân dơi và đôi mắt sáng
Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc mang tên "dạ minh sa" có nguồn gốc từ phân dơi, được cho là thần dược giúp sáng mắt, chữa quáng gà và các bệnh về thị lực. Tên gọi mỹ miều này khiến không ít người tin rằng phân dơi chứa những dưỡng chất kỳ diệu dành riêng cho đôi mắt.
Tuy nhiên, nhìn từ góc độ y học và bằng chứng khoa học hiện đại, việc sử dụng chất thải động vật như phân dơi để uống hoặc bồi bổ mắt là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Khoa học không tìm thấy cơ sở xác thực nào chứng minh phân dơi là nguồn cung cấp vitamin A an toàn hay hiệu quả để trị chứng quáng gà.
Hiểu rõ bản chất của bệnh quáng gà và cơ chế sinh học của thị lực sẽ giúp bạn tránh được những bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng, bảo vệ an toàn cho đôi mắt.
Dạ minh sa có thực sự chứa vitamin A giúp chữa quáng gà?
Chứng quáng gà (suy giảm thị lực trong bóng tối) từ xa xưa đã được xác định là do sự thiếu hụt dinh dưỡng, cụ thể là do thiếu hụt vitamin A, dẫn đến mất khả năng thích ứng với bóng tối [1]. Tình trạng này có thể tiến triển thành bệnh khô mắt và cuối cùng gây mù lòa vĩnh viễn nếu không được can thiệp kịp thời bằng vitamin A hoặc các thực phẩm chứa vitamin A như bơ, lòng đỏ trứng, dầu gan cá [1].
Trong dân gian, người ta đồn rằng dơi ăn nhiều loại côn trùng mắt sáng nên phân của chúng tích tụ nhiều dưỡng chất tốt cho thị giác. Dù vậy, các tài liệu y học chính thống không ghi nhận phân dơi là nguồn bổ sung vitamin A điều trị bệnh. Vitamin A là vitamin tan trong dầu, được dự trữ chính tại gan của các loài động vật chứ không tích tụ dưới dạng có ích trong chất thải bài tiết [1], [2].
Chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh dạ minh sa (phân dơi) chứa lượng vitamin A ổn định, sinh khả dụng cao và an toàn cho người sử dụng. Việc trông đợi một loại phân động vật cung cấp vitamin A thay thế cho các nguồn thực phẩm tự nhiên là hoàn toàn thiếu căn cứ thực nghiệm.
Lịch sử điều trị bệnh quáng gà: Tinh hoa nằm ở gan động vật
Nhìn lại lịch sử y học nhân loại, các nền văn minh cổ đại đã tìm ra cách chữa quáng gà thực sự từ hàng nghìn năm trước, nhưng đó là gan động vật chứ không phải phân dơi [1], [2]. Người Ai Cập cổ đại ghi chép trong Giấy cói Ebers (khoảng năm 1500 trước Công nguyên), người Babylon, Hy Lạp cổ đại từ Hippocrates đến Galen, và sau đó là người Ả Rập đều đã dùng gan động vật để chữa khỏi chứng bệnh này [1], [2].
Vào đầu thế kỷ 16, thầy thuốc Jac. Bontius cũng học hỏi từ y học dân gian thực nghiệm và chỉ định gan cá mập như một bài thuốc đặc hiệu trị quáng gà [1]. Người xưa không biết khái niệm vitamin, nhưng họ nhận thức được sự thiếu hụt một yếu tố dinh dưỡng nào đó từ chế độ ăn đã gây ra bệnh [2].
Mãi đến năm 1913, nghiên cứu thực nghiệm với chế độ ăn nghèo chất béo mới dẫn đến việc phát hiện và nhận diện vitamin A, đồng thời khẳng định gan động vật là kho dự trữ vitamin A khổng lồ [1], [2]. Từ phát hiện này, vitamin A chính thức bước vào ngành nhãn khoa hiện đại, giúp ngăn chặn mù lòa vĩnh viễn trên quy mô lớn ở nhiều khu vực châu Á [1]. Gan động vật và các thực phẩm giàu dưỡng chất mới chính là nền tảng khoa học thực sự của việc chữa quáng gà, hoàn toàn không liên quan đến dạ minh sa [1], [2].
Quáng gà không chỉ do thiếu vitamin: Những nguyên nhân phức tạp khác
Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng cứ suy giảm thị lực ban đêm là do thiếu vitamin A và cần tìm các bài thuốc truyền miệng. Y học hiện đại cho thấy quáng gà có thể bắt nguồn từ các bệnh lý võng mạc phức tạp mà dinh dưỡng đơn thuần không thể giải quyết được.
Một nghiên cứu báo cáo hai ca bệnh công bố năm 2025 mô tả hội chứng chấm trắng thoáng qua (MEWDS) gây quáng gà cấp tính [3]. Trường hợp thứ nhất là nam thanh niên 24 tuổi xuất hiện mất thị lực và quáng gà cấp tính ở mắt phải [3]. Kiểm tra cho thấy điểm mù mở rộng, xuất hiện nhiều chấm trắng từ cực sau đến võng mạc chu vi, chụp cắt lớp quang học (OCT) thấy gián đoạn vùng ellipsoid (EZ), và điện võng mạc toàn trường (ffERG) cho thấy biên độ sóng tế bào que giảm rõ rệt hơn tế bào nón [3]. Sau 3 tháng, các tổn thương chấm trắng biến mất và quáng gà tự thoái lui mà không cần dùng thuốc, biên độ ffERG hồi phục nhưng điểm mù mở rộng vẫn còn [3].
Trường hợp thứ hai là bệnh nhân nữ 66 tuổi bị giảm thị lực và quáng gà mắt phải, cũng xuất hiện điểm mù mở rộng, nhiều đốm trắng và mất diện rộng vùng EZ trên OCT [3]. Bệnh nhân được điều trị bằng tiêm triamcinolone acetonide dưới bao Tenon; sau 3 tháng tiêm, chứng quáng gà, bất thường trên ffERG và mất vùng EZ đã hồi phục, nhưng điểm mù mở rộng vẫn tồn tại [3]. Nghiên cứu kết luận MEWDS hiếm khi gây quáng gà thoáng qua do rối loạn chức năng tế bào que trên diện rộng, nhưng tổn thương lớp võng mạc ngoài có thể hồi phục trong vài tháng [3].
Điều này chứng minh rằng có những nguyên nhân quáng gà bắt nguồn từ phản ứng viêm hoặc bất thường thần kinh võng mạc, cần chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu chứ không thể tự ý dùng bài thuốc dân gian [3].
Nguy cơ tiềm ẩn từ phân dơi: Hiểm họa vi nấm và mầm bệnh
Sử dụng phân dơi làm dược phẩm uống tiềm ẩn rủi ro nhiễm trùng rất lớn. Môi trường sống của loài dơi là các hang tối, ẩm ướt – điều kiện lý tưởng cho các loại vi nấm và vi khuẩn phát triển, trong đó có bào tử nấm lây qua đường hô hấp hoặc tiêu hóa.
Phân dơi tự nhiên chứa vô số tạp chất, xác côn trùng phân hủy và vi sinh vật gây hại. Khi thu hái và sơ chế thủ công, các bào tử vi nấm không được khử trùng đạt chuẩn y tế có thể gây nhiễm khuẩn đường ruột hoặc nhiễm nấm toàn thân cho người sử dụng.
Việc tự ý uống nước sắc hoặc bột tán từ phân dơi để "bổ mắt" là hành vi mạo hiểm sức khỏe, biến đường tiêu hóa thành nơi tiếp nhận mầm bệnh nguy hiểm thay vì đem lại thị lực sáng rõ.
Nhận thức của cộng đồng về bệnh mắt: Thực trạng đáng lo ngại
Sự tồn tại dai dẳng của các bài thuốc như dạ minh sa một phần bắt nguồn từ việc thiếu hụt kiến thức y khoa cơ bản trong cộng đồng. Khi mắt nhìn kém, người dân thường tự suy đoán thay vì đi khám đúng chuyên khoa.
Một nghiên cứu dịch tễ tại vùng đô thị Hyderabad, miền nam Ấn Độ công bố năm 2001 trên 2.522 đối tượng thuộc mọi lứa tuổi, trong đó có 1.859 người từ 15 tuổi trở lên trả lời bảng câu hỏi về các bệnh mắt phổ biến [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhận biết (từng nghe nói) về bệnh quáng gà là 60,0%, đục thủy tinh thể là 69,8%, bệnh võng mạc đái tháo đường là 27,0%, và bệnh glôcôm rất thấp chỉ 2,3% [4]. Tuy nhiên, mức độ hiểu biết thực sự về các bệnh mắt này ở toàn bộ đối tượng đều ở mức kém [4].
Nghiên cứu cũng ghi nhận người từ 30 tuổi trở lên nhận biết bệnh tốt hơn, nhưng phụ nữ có mức độ nhận biết bệnh quáng gà thấp hơn nam giới một cách có ý nghĩa thống kê (OR = 0,78; khoảng tin cậy 95%: 0,63-0,97) [4]. Trình độ học vấn và điều kiện kinh tế xã hội cao giúp tăng mức nhận biết bệnh quáng gà rõ rệt (OR = 2,20; khoảng tin cậy 95%: 1,29-3,74) [4]. Đặc biệt, nguồn nhận biết bệnh chủ yếu là do có người thân, bạn bè từng mắc bệnh [4]. Điều này cho thấy nếu cộng đồng truyền tai nhau những quan niệm sai lệch về bệnh mắt, người bệnh rất dễ tin theo và áp dụng các biện pháp truyền miệng nguy hại [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Mọi đối tượng đều không nên tự ý sử dụng phân dơi hay các bài thuốc từ chất thải động vật để chữa bệnh về mắt. Người có hệ miễn dịch suy yếu, người cao tuổi, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm với vi khuẩn, vi nấm có trong phân động vật.
Những người đang gặp tình trạng giảm thị lực trong tối, mắt mờ đột ngột, khô mắt hoặc cộm rát không được tự ý điều trị tại nhà bằng các bài thuốc dân gian truyền miệng. Quáng gà có thể là dấu hiệu sớm của thiếu vitamin A, nhưng cũng có thể do tổn thương tế bào que võng mạc, viêm màng bồ đào hoặc các bệnh lý đáy mắt phức tạp khác [1], [3].
Nếu có bệnh nền hoặc dấu hiệu bất thường ở mắt, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa mắt để được soi đáy mắt, đo thị trường và làm điện võng mạc khi cần thiết [3].
Cách chăm sóc và bảo vệ đôi mắt đúng khoa học
Để bảo vệ thị lực và ngăn ngừa chứng quáng gà do thiếu hụt dinh dưỡng, giải pháp an toàn và hiệu quả nhất là duy trì chế độ ăn uống cân bằng, khoa học [1], [2].
Bạn nên bổ sung các nguồn thực phẩm giàu vitamin A tự nhiên đã được y học kiểm chứng qua nhiều thế kỷ như gan động vật, lòng đỏ trứng, bơ sữa, hoặc các loại rau củ chứa tiền chất vitamin A [1], [2]. Việc dùng các chế phẩm bổ sung vitamin A liều cao cần tuân thủ theo chỉ dẫn của bác sĩ để tránh nguy cơ ngộ độc vitamin do tích lũy [1].
Khi gặp các vấn đề về thị lực hoặc cảm giác nhìn kém vào ban đêm, việc đầu tiên cần làm là đi khám tại cơ sở y tế uy tín để xác định chính xác nguyên nhân, thay vì tin theo những lời đồn thổi vô căn cứ về dạ minh sa [1], [3].
