Nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn củ cải trắng (daikon) hoặc uống nước ép củ cải mỗi ngày để "bào mòn", "đánh tan" mảng xơ vữa, giúp làm sạch lòng mạch máu mà không cần dùng thuốc. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân tim mạch bỏ qua chỉ định điều trị y khoa để tìm đến các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng.
Thực tế y học khẳng định: Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho thấy củ cải trắng có khả năng làm sạch hoặc phá hủy mảng xơ vữa đã hình thành trong lòng mạch.
Mảng xơ vữa động mạch hình thành như thế nào?
Bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch (ASCVD) vẫn là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu [1]. Mảng xơ vữa không phải là cặn bẩn bám cơ học thông thường như cặn vôi trong ống nước để có thể "tẩy rửa" bằng thực phẩm hay nước ép rau củ.
Sự hình thành và tiến triển của xơ vữa động mạch là một quá trình bệnh lý phức tạp, chịu sự tương tác chặt chẽ giữa các hạt lipoprotein, tình trạng rối loạn chức năng nội mô, phản ứng viêm và đáp ứng miễn dịch [1]. Quá trình này còn liên quan đến chuyển hóa lipoprotein bất thường cùng sự xâm nhập của bạch cầu vào các mô thành động mạch [2].
Qua nhiều năm, các mảng xơ vữa tổn thương có thể phát triển, trở nên mỏng manh, dễ hình thành huyết khối và dẫn tới các hội chứng vành cấp tính nguy hiểm tính mạng [1].
Đảo ngược mảng xơ vữa: Ngay cả thuốc chuyên khoa cũng gặp nhiều giới hạn
Nhiều người lầm tưởng việc làm biến mất mảng xơ vữa là mục tiêu dễ dàng. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy đây là thách thức rất lớn, đòi hỏi các can thiệp dược lý kiểm soát nghiêm ngặt.
Nghiên cứu tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng việc ổn định và làm thoái triển mảng xơ vữa hiện chỉ ghi nhận qua các biện pháp can thiệp dược lý, đặc biệt là các thuốc hạ lipid máu mạnh như statin và chất ức chế PCSK9 [1]. Bằng chứng lâm sàng ghi nhận liệu pháp hạ lipid máu tích cực có thể giúp giảm thể tích mảng bám và cải thiện hình thái tổn thương khi đánh giá qua siêu âm nội mạch (IVUS), quang học cắt lớp (OCT) và quang phổ cận hồng ngoại (NIRS) [1].
Dù vậy, mức độ thu nhỏ tổn thương này trên thực tế là vô cùng khiêm tốn:
- Các nghiên cứu đánh giá bằng IVUS trên bệnh nhân dùng statin liều rất cao ghi nhận mức thay đổi thể tích mảng xơ vữa chỉ giới hạn ở mức giảm khoảng 1% gánh nặng mảng bám [3].
- Một tuyên bố khoa học năm 2025 từ Hiệp hội Tim mạch Dự phòng Châu Âu và các nhóm công tác của ESC khẳng định rằng dù statin liều cao có nhiều dữ liệu nhất về việc làm thoái triển thể tích mảng xơ vữa sợi - lipid, sự thay đổi tuyệt đối về thể tích mảng bám mạch vành nhìn chung vẫn rất hạn chế [4].
- Ngay từ nghiên cứu năm 2008, các nhà khoa học đã nhấn mạnh ý nghĩa lâm sàng của việc giảm thể tích tổn thương xơ vữa bằng thuốc hạ mỡ máu vẫn chưa được xác lập đầy đủ trên các kết cục lâm sàng cứng [5]. Giới y khoa chưa xác định được cần phải giảm bao nhiêu phần trăm mảng bám để hạ nguy cơ tim mạch thêm 10%, 20% hay nhiều hơn [5].
Đến nay, việc đảo ngược sự tiến triển của mảng xơ vữa vẫn chưa thể dùng làm mục tiêu điều trị trực tiếp duy nhất để giảm nguy cơ bệnh tim mạch, do những hạn chế về mặt bằng chứng và kỹ thuật [2].
Chế độ ăn uống có làm tan biến được mảng bám?
Nhiều bệnh nhân tin rằng chế độ ăn kiêng hay các loại thảo mộc, củ quả có thể "thay thế thuốc" để dọn sạch thành mạch. Tuy nhiên, các nghiên cứu quan sát và can thiệp đã cho thấy thực tế hoàn toàn khác.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích các yếu tố nguy cơ tim mạch và tổn thương động mạch cảnh ghi nhận: Điểm số chế độ ăn uống lành mạnh hơn (trong Nghiên cứu Sức khỏe Phụ nữ Toàn quốc - SWAN) có liên quan đến việc giảm bề dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh chung (CCA-IMT), nhưng không có mối tương quan đáng kể nào với sự hiện diện của các mảng xơ vữa động mạch cảnh [6]. Tương tự, một nghiên cứu quan sát trên cộng đồng cũng không tìm thấy mối liên quan giữa việc tiêu thụ axit béo omega-3 với sự hiện diện của mảng xơ vữa [6].
Điều này chứng minh: Dinh dưỡng tốt có thể hỗ trợ làm chậm tiến trình dày lên của thành mạch ở giai đoạn rất sớm, nhưng hoàn toàn bất lực trong việc làm tiêu biến các mảng xơ vữa đã thành hình [6]. Củ cải trắng cũng chỉ là một loại thực phẩm thông thường, không chứa bất kỳ hoạt chất kỳ diệu nào có khả năng "làm sạch" mảng bám trong lòng mạch máu.
Nghiên cứu khoa học nói gì về các hoạt chất can thiệp mạch máu?
Y học đã thử nghiệm rất nhiều hợp chất với kỳ vọng can thiệp vào cấu trúc mảng xơ vữa, nhưng không phải hoạt chất nào cũng mang lại hiệu quả:
Thất bại của chất ức chế enzym viêm Lp-PLA2 (Darapladib): Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2019 đã khảo sát hiệu quả của Darapladib (chất ức chế Lp-PLA2 - enzym liên quan đến phản ứng viêm trong xơ vữa sớm) [7]. Nghiên cứu sử dụng đa phương thức chẩn đoán hình ảnh nội mạch để theo dõi bệnh nhân [7]. Kết quả cho thấy việc ức chế Lp-PLA2 không làm thay đổi các mảng xơ vữa sớm: gánh nặng lõi lipid (đo bằng NIRS) không đổi; thể tích mảng vữa và tỷ lệ lõi hoại tử (đo bằng VH-IVUS) không thay đổi ở hầu hết bệnh nhân; các đặc tính vi môi trường như đại thực bào hay vi kênh (đo bằng OCT) cũng không cải thiện [7]. Hai thử nghiệm lâm sàng lớn trước đó cũng cho thấy thuốc không giúp giảm các biến cố mạch vành lớn ở bệnh nhân tim cục bộ ổn định hoặc hội chứng vành cấp [7].
Triển vọng từ nhóm thuốc ức chế SGLT2: Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 tổng hợp từ 16 nghiên cứu trên động vật và 4 nghiên cứu trên người về thuốc ức chế SGLT2 (ban đầu dùng cho đái tháo đường týp 2) [8]. Kết quả cho thấy nhóm thuốc này (empagliflozin, dapagliflozin, canagliflozin) hỗ trợ giảm mảng xơ vữa và tăng tính ổn định của mảng bám bằng cách tăng độ dày của nắp xơ [8]. Chúng cũng làm giảm nhẹ triglyceride, LDL-C, tăng HDL-C và giảm viêm mạch máu [8]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây mới là bằng chứng ban đầu và cần thêm các nghiên cứu tiếp theo để xác nhận tác động chống xơ vữa trực tiếp [8].
Những thử nghiệm trên cho thấy ngay cả các hoạt chất phân tử đích được điều chế tinh vi còn gặp muôn vàn khó khăn khi tác động lên mảng xơ vữa, việc kỳ vọng củ cải trắng làm tiêu mảng bám là điều hoàn toàn phản khoa học.
Hiểu lầm thường gặp về củ cải trắng và lòng mạch
Nhiều người tin rằng vị cay nồng nhẹ và tính mọng nước của củ cải trắng giúp "hòa tan mỡ" trong máu. Đây là suy diễn thiếu căn cứ sinh học.
Khi bạn ăn củ cải, các chất dinh dưỡng đi qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan và ruột, không có cơ chế nào đưa nguyên vẹn một chất "tẩy rửa" vào máu để cạo sạch thành mạch. Việc tin vào mẹo dân gian này nguy hiểm ở chỗ khiến bệnh nhân tự ý ngưng thuốc hạ mỡ máu hoặc thuốc tim mạch do bác sĩ kê đơn, dẫn tới nguy cơ nứt vỡ mảng xơ vữa, gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ đột ngột.
Ai nên thận trọng khi điều trị xơ vữa động mạch?
Những người được chẩn đoán có mảng xơ vữa động mạch cảnh, xơ vữa mạch vành hoặc mang nhiều yếu tố nguy cơ (tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá, cao tuổi) cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ y khoa [6].
Nếu hình ảnh tim mạch phát hiện có bệnh lý xơ vữa ở bệnh nhân chưa có triệu chứng, các thử nghiệm lâm sàng ủng hộ việc can thiệp bằng liệu pháp statin để giảm tốc độ tiến triển của bệnh [5]. Việc kiểm soát tích cực và toàn diện các yếu tố nguy cơ đem lại hiệu quả tương đương can thiệp nong mạch đặt stent dự phòng trong việc giảm nguy cơ hội chứng vành cấp [5]. Do đó, bệnh nhân không được tự ý dùng củ cải hay bất kỳ loại thảo dược nào thay thế đơn thuốc bác sĩ.
Cách dùng củ cải trắng hợp lý trong thực đơn
Dù không thể làm sạch mảng xơ vữa, củ cải trắng vẫn là thực phẩm lành mạnh:
- Củ cải giàu nước, chất xơ và ít calo, rất tốt cho hệ tiêu hóa và hỗ trợ kiểm soát cân nặng.
- Bạn có thể dùng củ cải luộc, nấu canh hoặc làm salad trong bữa ăn hàng ngày.
- Không nên lạm dụng ăn quá nhiều củ cải sống nếu có hệ tiêu hóa nhạy cảm. Người đang có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn cân đối tổng thể.
Xơ vữa động mạch là bệnh lý mạn tính tiến triển âm thầm [5]. Củ cải trắng chỉ là món ăn bổ dưỡng thông thường, hoàn toàn không có khả năng đánh tan mảng xơ vữa như tin đồn. Để bảo vệ mạch máu, người bệnh cần phối hợp lối sống lành mạnh, ăn uống khoa học và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
