Mỗi khi gặp vấn đề về tiêu hóa như đau bụng, đi ngoài phân lỏng, nhiều gia đình thường tìm kiếm các loại lá cây quanh vườn để đun nước uống. Trong đó, kinh nghiệm dùng búp hoặc lá cây gioi (còn gọi là roi, đào hoa tâm, tên khoa học là Syzygium jambos) là một mẹo dân gian truyền miệng khá quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam. Không ít người tin rằng vị chát đặc trưng của lá gioi có thể cầm tiêu chảy cấp tốc mà không cần dùng đến thuốc tây.
Theo các cơ chế dược lý học thực vật hiện đại, kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học nhất định nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu áp dụng sai trường hợp. Vị chát của lá gioi đến từ hợp chất tannin, một hoạt chất có khả năng làm săn se niêm mạc và giảm nhu động ruột [4, 6]. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy xuất phát từ nguyên nhân nhiễm khuẩn nặng, việc cố tình "cầm" đi ngoài bằng thảo dược này có thể gây tác dụng ngược nguy hiểm.
Vị chát của lá gioi và cơ chế săn se niêm mạc ruột
Hoạt chất chính mang lại vị chát đặc trưng trong các bộ phận của cây gioi chính là tannin [1, 2]. Trong tự nhiên, lá cây gioi được ghi nhận có hàm lượng tannin khởi điểm lên tới 0,191 g/g vật chất khô [1]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ lá và vỏ thân cây gioi còn chứa nhiều hợp chất polyphenol, anthraquinone và steroid [2].
Cơ chế cầm tiêu chảy của tannin đã được khoa học làm rõ qua nhiều mô hình nghiên cứu dược lý. Khi đi vào đường tiêu hóa, các tannin có khả năng làm biến tính protein tại niêm mạc ruột bằng cách tạo thành lớp màng protein tannate kết tủa [3]. Lớp màng mỏng này giúp bảo vệ niêm mạc, làm niêm mạc vững chắc hơn trước các kích thích hóa học, từ đó giảm tiết dịch và hạn chế mất nước [3].
Đồng thời, tannin còn có tác dụng chống co thắt cơ trơn, làm giảm luồng ion Ca2+ đi vào tế bào hoặc thúc đẩy canxi thoát ra ngoài [3]. Quá trình này ức chế nhu động ruột, giảm tính kích thích của ống tiêu hóa và làm giảm chỉ số co bóp nhu động [4, 6]. Thêm vào đó, tannin cùng với các flavonoid trong thảo mộc còn được ghi nhận giúp tăng tái hấp thu nước và các chất điện giải tại đại tràng [4]. Nhờ tổng hợp các phản ứng này, khối phân hình thành đặc hơn và tần suất đi ngoài giảm xuống rõ rệt [4, 6].
Bằng chứng khoa học về khả năng kháng khuẩn của cây gioi
Ngoài tác động cơ học làm săn se niêm mạc, giới khoa học cũng ghi nhận chiết xuất từ cây gioi có hoạt tính kháng lại một số chủng vi khuẩn đường ruột và vi khuẩn gây bệnh [1, 2].
Năm 2000, một nghiên cứu trong ống nghiệm sử dụng phương pháp pha loãng thạch trong đĩa petri đã kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của chiết xuất vỏ cây Syzygium jambos [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước và chiết xuất acetone chứa tỷ lệ tannin rất cao, lần lượt chiếm 77% và 83% theo phương pháp Dược điển Châu Âu [5]. Chiết xuất này thể hiện hiệu quả kháng lại tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, trực khuẩn gây bệnh đường ruột Yersinia enterocolitica và các tụ cầu âm tính với coagulase gồm Staphylococcus hominis, Staphylococcus cohnii, Staphylococcus warneri [5]. Đáng chú ý, khi các nhà khoa học loại bỏ hoàn toàn tannin ra khỏi dung dịch, hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết cũng mất đi hoàn toàn [5].
Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết lá và vỏ cây gioi trên các chủng vi khuẩn lâm sàng kháng kháng sinh [2]. Theo tiêu chuẩn nghiên cứu dược liệu, dịch chiết có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dưới 100 microgam/mL được xếp vào nhóm kháng khuẩn đáng kể [2]. Dịch chiết lá gioi đạt chỉ số MIC dưới 100 microgam/mL đối với 8 trên tổng số 26 chủng vi khuẩn Staphylococcus aureus được thử nghiệm [2]. Hoạt tính kháng khuẩn đáng kể với MIC dưới 100 microgam/mL cũng được ghi nhận trên 2 chủng vi khuẩn Gram âm [2].
Nguy hiểm khôn lường khi tự ý "cầm" tiêu chảy do nhiễm khuẩn
Mặc dù có hoạt tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm, việc sử dụng nước sắc lá gioi để tự điều trị tiêu chảy cấp tại nhà tiềm ẩn nhiều rủi ro, nhất là khi nguyên nhân do nhiễm khuẩn hoặc nhiễm độc thức ăn.
Trong sinh lý bệnh, tiêu chảy là một phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất độc tố, vi khuẩn gây bệnh và chất độc hại ra khỏi ống tiêu hóa. Khi vi khuẩn xâm nhập vào đường ruột, chúng có thể phát triển các cơ chế kháng lại tác động ức chế của tannin, như biến đổi cấu trúc màng tế bào, tiết hợp chất bẻ gãy phức hợp tannin hoặc cô lập ion kim loại [6]. Do đó, lượng tannin dung nạp qua đường uống dân gian rất khó đảm bảo đủ nồng độ để tiêu diệt sạch mầm bệnh trong lòng ruột [2, 8].
Nếu uống các vị chát đậm đặc từ lá thảo dược, phản xạ nhu động ruột bị ức chế quá mức và niêm mạc bị se chặt [4, 6]. Tình trạng này khiến các mầm bệnh, vi khuẩn sinh độc tố bị giam giữ lại bên trong lòng ruột thay vì được đào thải ra ngoài. Độc tố tích tụ lâu ngày có thể ngấm qua thành ruột, đi vào máu và dẫn đến các biến chứng nhiễm trùng huyết, trướng bụng dữ dội hoặc hoại tử ruột rất nguy hiểm.
Giới hạn an toàn và những lưu ý từ thực nghiệm
Nhiều người quan niệm cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, nhưng các dữ liệu khoa học cho thấy chiết xuất lá gioi cần được đánh giá thận trọng về mặt độc tính sinh học.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện trên mẫu hồng cầu đã phát hiện chiết xuất lá Syzygium jambos có hoạt tính ức chế enzym delta-aminolevulinate dehydratase (delta-ALA-D) [7]. Mặc dù chiết xuất lá gioi cho thấy khả năng chống oxy hóa tốt, dọn dẹp gốc tự do H2O2 và bảo vệ tính toàn vẹn của tế bào hồng cầu trước sự tan máu, việc ức chế enzym delta-ALA-D liên quan đến ion kẽm gợi ý một tác động bất lợi tiềm tàng và đòi hỏi phải có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về độc tính [7].
Cần lưu ý thêm rằng, các nghiên cứu khẳng định hiệu quả phục hồi phân hay giảm nhu động hiện nay chủ yếu được ghi nhận trên mô hình động vật gặm nhấm như chuột với các loài thực vật chứa tannin khác [4]. Riêng với cây gioi, các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm (in vitro) trên vi khuẩn hoặc tế bào phân lập [1, 2, 5]. Chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác định liều lượng an toàn và hiệu quả điều trị tiêu chảy của lá gioi.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá gioi chữa đau bụng
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là hễ bị "Táo Táo rượt" hay đau bụng đi ngoài là lập tức hái lá non, búp lá nhai sống hoặc sắc đặc uống. Việc dùng tùy tiện không phân biệt nguyên nhân khiến bệnh nhân dễ rơi vào tình trạng giữ phân nhiễm khuẩn, làm kéo dài thời gian nằm viện.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước sắc càng chát, càng đặc thì hiệu quả chữa bệnh càng cao. Việc dung nạp một lượng lớn tannin đậm đặc có thể gây kích ứng dạ dày, cản trở sự hấp thu dưỡng chất và ức chế hệ vi sinh vật có lợi tự nhiên bên trong đường ruột [6]. Thậm chí, việc lạm dụng vị chát có thể gây táo bón ngược, dẫn đến tắc ruột do phân khô cứng kết hợp với nhu động ruột bị tê liệt.
Ai nên thận trọng và không được tự ý dùng lá gioi?
Đối tượng tuyệt đối không được tự ý dùng nước lá gioi để chữa tiêu chảy bao gồm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Do chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn trên trẻ em, việc cho trẻ dùng các loại lá chứa tannin có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc làm mất dịch trầm trọng mà cha mẹ không nhận biết được.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cũng là nhóm đối tượng chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn lâm sàng, cần tránh sử dụng nước lá này.
Những người đang gặp các triệu chứng tiêu chảy cảnh báo nguy hiểm tuyệt đối không được tự cầm tiêu chảy tại nhà bằng lá cây. Các dấu hiệu này gồm: phân có lẫn máu hoặc chất nhầy, sốt cao liên tục, nôn mửa dữ dội không giữ được nước, đau bụng quằn quại hoặc dấu hiệu mất nước rõ rệt (môi khô, mắt trũng, tiểu ít). Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất cứ bài thuốc dân gian nào.
Áp dụng thực tế và xử trí tiêu chảy đúng cách
Khi bị tiêu chảy cấp, nguyên tắc y khoa quan trọng hàng đầu không phải là uống thảo dược để "cầm" phân ngay lập tức, mà là tích cực bù nước và các chất điện giải đã mất. Dung dịch Oresol pha đúng tỷ lệ thể tích hướng dẫn trên bao bì là phương pháp bù nước chuẩn xác và an toàn nhất. Bạn cũng có thể uống thêm nước cháo loãng muối hoặc nước khoáng.
Trong trường hợp tiêu chảy nhẹ không kèm sốt, nghi do thay đổi chế độ ăn hoặc rối loạn nhẹ, nếu muốn sử dụng lá gioi theo kinh nghiệm dân gian, người bệnh chỉ nên dùng một lượng lá rất vừa phải, rửa thật sạch và đun sôi kỹ làm nước uống loãng. Tuyệt đối không dùng nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều ngày.
Nếu sau 24 đến 48 giờ các triệu chứng không thuyên giảm, hoặc xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng nào, người bệnh phải ngừng ngay thảo mộc và đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám. Bác sĩ sẽ làm xét nghiệm phân để tìm tác nhân gây bệnh và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp nhất.
