Nỗi lo mang tên "nữ hóa" từ ly sữa đậu nành
Sữa đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, không ít nam giới lại e dè, thậm chí tuyệt đối kiêng khem loại thực phẩm này vì truyền tai nhau rằng uống đậu nành sẽ làm giảm testosterone, gây teo cơ hoặc khiến cơ thể bị "nữ tính hóa".
Nỗi băn khoăn này xuất phát từ việc đậu nành rất giàu isoflavone, một hợp chất thuộc nhóm phytoestrogen có nguồn gốc thực vật với cấu trúc hóa học gần giống hormone nội tiết tố nữ estrogen [1]. Do đó, nhiều người mặc định rằng tiêu thụ hoạt chất này sẽ kích thích nội tiết tố nữ và ức chế hormone sinh dục nam trong cơ thể [1].
Vậy khoa học thực sự nói gì về mối lo ngại kéo dài nhiều năm qua này?
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học
Câu trả lời ngắn gọn là không: các nghiên cứu khoa học uy tín quy mô lớn đã chứng minh rằng đậu nành không hề làm giảm testosterone hay làm tăng estrogen ở nam giới [1].
Bất kể nam giới sử dụng thực phẩm từ đậu nành, bột đạm đậu nành hay chiết xuất isoflavone, nồng độ hormone sinh dục nam bao gồm testosterone toàn phần và testosterone tự do vẫn được duy trì ổn định [1]. Nam giới hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng loại thực phẩm giàu dinh dưỡng này trong chế độ ăn uống thông thường mà không sợ bị biến đổi hormone sinh lý [1].
Cơ chế tác động: Phytoestrogen không phải là estrogen người
Để hiểu rõ bản chất, chúng ta cần phân biệt giữa estrogen nội sinh của con người và phytoestrogen từ thực vật. Dù có cấu trúc tương tự, isoflavone trong đậu nành hoạt động khác biệt rất nhiều so với estrogen nội sinh khi đi vào cơ thể người.
Mặc dù một số thử nghiệm trên tế bào và động vật từng ghi nhận isoflavone có thể làm tăng tổng hợp estrogen qua cảm ứng aromatase và giảm tiết androgen, những phản ứng này không phản ánh chính xác tác động trên cơ thể người sống [2]. Khi vào tuần hoàn máu ở nam giới bình thường, isoflavone không hoạt động mạnh như estrogen người và không làm suy giảm nồng độ testosterone sinh học sẵn có [3].
Các phân tích gộp lâm sàng lớn nói gì?
Bằng chứng thuyết phục nhất đến từ các phân tích tổng hợp (meta-analysis) trên các thử nghiệm can thiệp lâm sàng có đối chứng.
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2010 đã rà soát các nghiên cứu từ hệ thống cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts tính đến tháng 7/2008 [3]. Phân tích này đã kiểm tra 15 nhóm điều trị có đối chứng giả dược đo lường tại thời điểm ban đầu và kết thúc, cùng 32 báo cáo khác gồm 36 nhóm điều trị [3]. Kết quả chỉ ra rằng không có bất kỳ tác động đáng kể nào của đạm đậu nành hoặc isoflavone lên nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) hay chỉ số androgen tự do (FAI) ở nam giới [3].
Đến năm 2021, một phân tích tổng hợp cập nhật và mở rộng quy mô lớn hơn tiếp tục được công bố [1]. Các nhà nghiên cứu đã rà soát tài liệu từ năm 2010 đến tháng 4/2020 trên PubMed và CAB Abstracts, đồng thời tích hợp hầu hết các dữ liệu từ phân tích năm 2010 [1]. Tổng cộng có 41 nghiên cứu lâm sàng được đưa vào phân tích [1].
Quy mô của phân tích năm 2021 rất lớn: nồng độ testosterone toàn phần (TT) được đo ở 1.753 nam giới, testosterone tự do (FT) ở 752 nam giới, estradiol (E2) ở 1.000 người, estrone (E1) ở 239 người và SHBG ở 967 người [1]. Bất kể mô hình thống kê nào được áp dụng, kết quả đều cho thấy đạm đậu nành và isoflavone không gây ra tác động đáng kể nào đến TT, FT, E2, E1 hay SHBG [1]. Đáng chú ý, phân tích sâu theo liều lượng isoflavone và thời gian can thiệp cũng không ghi nhận bất kỳ tác động tiêu cực nào [1].
Bên cạnh đó, một phân tích tổng hợp năm 2014 tập hợp 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên nhóm nam giới mắc ung thư tuyến tiền liệt hoặc có nguy cơ lâm sàng mắc bệnh [4]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng việc can thiệp bằng đậu nành hoặc isoflavone không tạo ra sự khác biệt đáng kể nào giữa các nhóm về chỉ số kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) hay các chỉ số nội tiết tố sinh dục như SHBG, testosterone, testosterone tự do, estradiol và dihydrotestosterone [4].
Những nghiên cứu can thiệp cụ thể
Ngoài các phân tích gộp quy mô lớn, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược cũng cho kết quả tương tự.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 thực hiện trên 86 nam giới mắc ung thư tuyến tiền liệt khu trú được chia ngẫu nhiên dùng viên nang isoflavone đậu nành (liều 80 mg/ngày tổng isoflavone, gồm 51 mg/ngày dạng aglycone) hoặc giả dược trong tối đa 6 tuần trước khi phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt [5]. Kết quả đo lường tại thời điểm ban đầu, giữa kỳ và lúc phẫu thuật cho thấy sự thay đổi về testosterone toàn phần, testosterone tự do, estrogen toàn phần, estradiol, PSA và cholesterol toàn phần ở nhóm dùng isoflavone hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [5].
Tuy nhiên, bức tranh khoa học luôn cần sự khách quan từ mọi góc độ. Một thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng giả dược công bố năm 2023 kéo dài can thiệp tới 18 tháng trên nam giới trung niên và cao tuổi có nguy cơ tái phát ung thư tuyến tiền liệt sau phẫu thuật [6]. Những người tham gia sử dụng 19,2 g/ngày đạm đậu nành phân lập chứa 24 mg genistein so sánh với nhóm chứng dùng đạm casein [6]. Kết quả cho thấy sau 18 tháng, nhóm dùng đậu nành có ghi nhận sự suy giảm testosterone lưu hành và SHBG, nhưng nồng độ testosterone tự do (dạng testosterone có hoạt tính sinh học) và estradiol không bị suy giảm hay thay đổi [6].
Hiểu lầm từ những ca bệnh cá biệt
Vậy tại sao định kiến "đậu nành làm nữ hóa nam giới" lại dai dẳng đến vậy?
Theo các chuyên gia y tế, định kiến này phần lớn bắt nguồn từ hai báo cáo ca bệnh riêng lẻ (case reports) từng được công bố về các triệu chứng nữ hóa nghi do dùng đậu nành [7]. Khi xem xét kỹ lưỡng bối cảnh, cả hai trường hợp này đều tiêu thụ một lượng isoflavone cực đoan lên tới 360 mg/ngày, cao gấp khoảng 9 lần mức tiêu thụ trung bình của nam giới cao tuổi tại Nhật Bản [7].
Không những thế, họ tiêu thụ lượng đậu nành này trong một chế độ ăn uống hoàn toàn mất cân đối và có khả năng thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng, do thực phẩm đậu nành chiếm phần lớn tổng lượng calo nạp vào hàng ngày [7]. Trái ngược hoàn toàn với hiện tượng tăng estrogen hay giảm testosterone trong hai ca cá biệt đó, vô số nghiên cứu lâm sàng có kiểm soát trên nam giới khi tiếp xúc với liều lượng lên tới 150 mg/ngày isoflavone đều không ghi nhận bất kỳ sự ảnh hưởng nào lên nồng độ estrogen hay testosterone [7]. Việc tiêu thụ một lượng thức ăn quá mức của bất kỳ loại thực phẩm đơn lẻ nào cũng đều có thể dẫn đến những rối loạn bất thường cho cơ thể [7].
Cũng cần lưu ý rằng, tác động của isoflavone có thể khác nhau tùy thuộc vào đối tượng. Một phân tích gộp năm 2020 trên phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) cho thấy isoflavone đậu nành có làm giảm nhẹ nồng độ testosterone toàn phần ở nhóm đối tượng này [8]. Tuy nhiên, kết quả này được thực hiện trên phụ nữ có rối loạn nội tiết tố và hoàn toàn không thể suy diễn hay áp dụng cho nam giới trưởng thành có sinh lý bình thường.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù bằng chứng khẳng định đậu nành an toàn cho nội tiết tố nam, một số nhóm người vẫn cần lưu ý khi xây dựng khẩu phần:
Trước hết, những người có bệnh lý tuyến giáp tiềm ẩn nên chú ý. Dù một đánh giá toàn diện năm 2006 từ 14 thử nghiệm lâm sàng cho thấy thực phẩm đậu nành hay isoflavone không ảnh hưởng xấu đến chức năng tuyến giáp ở người bình thường, những người suy giáp hoặc có vấn đề về hấp thu iod nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo chế độ ăn hợp lý [7].
Ngoài ra, những người mắc bệnh lý mạn tính, bệnh nhân đang điều trị ung thư tuyến tiền liệt hoặc các bệnh nhạy cảm với hormone cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận được chỉ định phù hợp nhất với phác đồ điều trị cá nhân [6], [4]. Đậu nành là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất, nhưng không thể thay thế cho các loại thuốc chữa bệnh hay liệu trình y tế chuyên biệt.
Cách dùng đậu nành an toàn và hiệu quả
Để nhận được những lợi ích sức khỏe từ đậu nành mà không phải lo lắng về tác động nội tiết tố, nam giới có thể áp dụng các nguyên tắc đơn giản sau:
- Ăn với lượng vừa phải: Hãy duy trì đậu nành như một phần của chế độ ăn uống đa dạng. Không nên lạm dụng quá mức hay biến đậu nành thành nguồn cung cấp calo duy nhất trong ngày như các trường hợp tiêu thụ cực đoan 360 mg/ngày từng ghi nhận biến chứng [7].
- Ưu tiên thực phẩm truyền thống: Bổ sung sữa đậu nành tươi, đậu phụ, tương nén tempeh hoặc đậu nành luộc edamame vào thực đơn hàng tuần thay vì quá phụ thuộc vào các viên uống chiết xuất isoflavone liều cao.
- Đa dạng hóa nguồn đạm: Kết hợp đậu nành cùng các nguồn đạm thực vật và động vật khác như cá, thịt nạc, trứng và các loại đậu hạt để đảm bảo cân bằng dinh dưỡng toàn diện cho cơ bắp và hệ miễn dịch.
Bằng chứng khoa học từ hàng chục thử nghiệm lâm sàng đã khẳng định việc sử dụng đậu nành ở mức độ thông thường hoàn toàn không làm suy giảm testosterone hay gây nữ hóa ở nam giới [1], [3]. Hãy tự tin thưởng thức ly sữa đậu nành thơm ngon trong một chế độ ăn uống cân bằng, khoa học và lắng nghe cơ thể mình mỗi ngày.