Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để nấu nước uống hàng ngày với hy vọng hạ thêm chỉ số đường huyết. Trong số đó, thổ cao ly sâm (thường gọi là sâm đất) là loại thảo dược quen thuộc được nhiều người truyền tai nhau sử dụng. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp các loại thảo mộc này khi đang dùng thuốc điều trị y học hiện đại tiềm ẩn không ít rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Câu trả lời ngắn gọn là người đang dùng thuốc tiểu đường không nên tự ý uống nước sắc thổ cao ly sâm hoặc các thảo dược hạ đường huyết khác nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ điều trị. Việc phối hợp không kiểm soát giữa thảo dược tự nhiên và thuốc hạ đường huyết Tây y có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc, dẫn đến nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết quá mức và đe dọa trực tiếp tính mạng [1], [2].
Thói quen phối hợp thảo dược và thuốc Tây: Lợi bất cập hại
Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính đòi hỏi người bệnh phải kiểm soát đường huyết suốt đời bằng thuốc kết hợp lối sống lành mạnh [3], [4]. Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vào tháng 8 năm 2011 chỉ ra rằng có khoảng 346 triệu người trên toàn cầu mắc đái tháo đường, với hơn 80% trường hợp tử vong xảy ra ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình [3]. Số ca tử vong do căn bệnh này cũng được dự báo sẽ tăng gấp đôi trong giai đoạn 2005 đến 2030 [3].
Bên cạnh đó, một báo cáo năm 2002 của WHO cho thấy khoảng 80% dân số thế giới sử dụng y học cổ truyền [3]. Người bệnh thường có xu hướng sử dụng thêm thảo dược và các bài thuốc dân gian vì tin rằng nguồn gốc tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ [4], [2]. Tuy nhiên, nhiều tài liệu khoa học đã chứng minh quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn an toàn là sai lầm [3]. Khi thuốc Tây và thảo mộc được uống vào đường tiêu hóa, chúng chuyển hóa theo cùng con đường và có thể làm thay đổi hồ sơ dược động học của nhau, tạo ra các tương tác có hại [3].
Cơ chế tương tác giữa thảo mộc và thuốc hạ đường huyết
Thảo dược là hỗn hợp phức tạp chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [4]. Khi dùng chung với thuốc hạ đường huyết theo toa, thảo mộc có thể tương tác qua hai cơ chế chính: dược động học và dược lực học [1], [4], [2].
Về mặt dược động học, thảo dược hoặc chất bổ sung có thể làm thay đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc đào thải của thuốc Tây [1]. Chúng có khả năng cảm ứng hoặc ức chế các enzym chuyển hóa thuốc tại gan và ruột, đặc biệt là hệ enzym cytochrom P450 (CYP), cũng như các protein vận chuyển thuốc như P-glycoprotein [1], [5]. Bất kỳ sự điều hòa nào lên hoạt động của enzym CYP đều có thể ảnh hưởng lớn đến nồng độ và sinh khả dụng của thuốc điều trị trong máu [1], [5]. Ngược lại, một số chất như gôm xơ tiêu hóa (ví dụ gum guar) lại kéo dài thời gian lưu giữ ở dạ dày, làm giảm hấp thu các thuốc như metformin và glibenclamide [1].
Về mặt dược lực học, các hoạt chất trong thảo dược có thể tác động lên cùng một thụ thể hoặc cùng phân tử đích với thuốc điều trị [1], [5]. Điều này dẫn đến tác dụng đối kháng làm giảm hiệu quả điều trị, hoặc phổ biến hơn là tác dụng hiệp đồng cộng gộp khiến đường huyết tụt xuống mức cực thấp [1]. Tác dụng hiệp đồng này làm phức tạp phác đồ chỉnh liều và có nguy cơ gây độc tính nguy hiểm tính mạng người bệnh [1], [4].
Bằng chứng khoa học về rủi ro hiệp đồng hạ đường huyết
Để hiểu rõ mức độ nguy hiểm của hiện tượng tương tác thảo mộc - thuốc, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đánh giá trên mô hình thực nghiệm và lâm sàng. Dù các dữ liệu hiện có tập trung vào các dược liệu có tính hạ đường huyết tương tự thổ cao ly sâm như nhân sâm, tỏi hay dây thìa canh, bản chất tương tác dược lý mang tính cảnh báo chung cho các thảo dược hạ đường.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra tương tác giữa dịch chiết tỏi (Allium sativum) và glibenclamide (thuốc nhóm sulfonylurea) trên chuột cống bị gây đái tháo đường bởi streptozotocin [6]. Chuột được cho uống glibenclamide ở hai mức liều 0,25 và 0,5 mg/kg, kết hợp cùng dịch chiết tỏi liều 500 mg/kg [6]. Thử nghiệm bao gồm nghiên cứu cấp tính, mạn tính, đo dung nạp glucose đường uống và đánh giá trọng lượng cơ thể [6]. Kết quả cho thấy tác dụng hạ đường huyết khi dùng phối hợp cao hơn rõ rệt so với việc chỉ sử dụng từng loại riêng lẻ [6]. Nhóm phối hợp cũng ghi nhận trọng lượng cơ thể chuột tăng nhiều hơn [6]. Nghiên cứu kết luận tỏi thể hiện tác dụng hiệp đồng rõ rệt với glibenclamide [6].
Một nghiên cứu thực nghiệm khác vào năm 2016 đã đánh giá tương tác giữa dịch chiết dây thìa canh (Gymnema sylvestre) và thuốc glimepiride trên chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin [7]. Các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp HPLC-ESI-MS/MS để định lượng đồng thời glimepiride và hoạt chất gymnemagenin trong huyết tương chuột [7]. Chuột được cho dùng đồng thời 400 mg/kg dịch chiết dây thìa canh và 0,8 mg/kg glimepiride mỗi ngày, kéo dài liên tục 28 ngày [7]. Kết quả ghi nhận có tương tác dược lực học làm tăng hiệu quả hạ đường, trong khi các thông số dược động học của glimepiride không bị thay đổi đáng kể [7]. Điều này chứng minh rằng việc dùng đồng thời thảo dược và thuốc sulfonylurea có thể tạo ra đáp ứng sinh học cộng hưởng mạnh mẽ trên mô hình động vật [7].
Trên lâm sàng người thật, một nghiên cứu tại Đài Loan công bố năm 2015 đã khảo sát 256 bệnh nhân nhận 891 đơn thuốc thảo dược có nguy cơ tương tác với thuốc Tây trong giai đoạn 2011–2013 [8]. Báo cáo ghi nhận có 14,1% người dân địa phương sử dụng đồng thời thảo dược cổ truyền và thuốc Tây y [8]. Đáng chú ý, trong số 50 bệnh nhân dùng đồng thời nhân sâm và thuốc trị đái tháo đường, có 3 bệnh nhân xuất hiện biến cố hạ đường huyết thực sự với chỉ số đường huyết lúc đói giảm xuống dưới hoặc bằng 70 mg/dL [8]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng nguy cơ tụt đường huyết đột ngột ở người bệnh khi phối hợp thảo dược có hoạt tính hạ đường huyết với thuốc kê đơn [8].
Bên cạnh đó, các đánh giá tổng quan y khoa công bố năm 2017 và 2023 cũng nhấn mạnh rằng các loại thảo mộc có hoạt tính hạ đường như nhân sâm, tỏi, mướp đắng đều được ghi nhận gây hiệu ứng cộng gộp ở người bệnh đang uống thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin [1], [5].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ với thổ cao ly sâm
Cần lưu ý rằng các dữ liệu khoa học về tương tác thảo dược - thuốc hiện nay phần lớn đến từ các nghiên cứu trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc tổng hợp từ các thảo dược chứa hoạt chất chuyển hóa mạnh [6], [2], [7]. Chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được thiết kế riêng biệt để đo lường nồng độ tương tác chính xác giữa nước sắc dịch chiết lá thổ cao ly sâm với từng loại thuốc điều trị như metformin hay insulin trên cơ thể người.
Tuy nhiên, giới chuyên môn khẳng định rằng bất kỳ loại thảo dược nào có khả năng hạ đường huyết, dù là nhân sâm hay các vị thuốc mang tính tương đồng như thổ cao ly sâm, đều hoạt động theo các con đường dược động học hoặc dược lực học tương tự [1], [4]. Do người bệnh đái tháo đường phải dùng thuốc điều trị suốt đời và thường có nhiều bệnh lý mắc kèm, việc tự ý bổ sung thêm dịch chiết lá thảo dược có tính hạ đường huyết có thể biến tác dụng hỗ trợ thông thường thành tình trạng tụt đường huyết cấp tính rất nguy hiểm [1], [4], [2].
Những hiểu lầm thường gặp về nước sắc thảo mộc
Hiểu lầm lớn nhất của đa số bệnh nhân là tin rằng "cây cỏ tự nhiên vô hại, uống thêm chỉ giúp bổ khí huyết và hỗ trợ bệnh mau khỏi" [3], [4]. Thực tế, thảo dược là dạng phức hợp hóa học tự nhiên chưa qua tinh chế [4]. Khi đưa vào cơ thể, chúng cạnh tranh hoặc can thiệp trực tiếp vào quá trình enzym gan xử lý thuốc Tây, làm nồng độ thuốc tự do trong máu tăng vọt ngoài tầm kiểm soát [1], [5].
Một sai lầm khác là tự ý giảm liều thuốc Tây theo toa khi thấy bản thân uống nước sâm đất thấy đường huyết hạ xuống. Việc tự điều chỉnh liều thuốc dựa trên cảm tính hoặc dựa vào nước sắc thảo dược dễ làm rối loạn phác đồ điều trị, dẫn đến đường huyết dao động thất thường hoặc gây ra các tổn thương cơ quan âm thầm [1], [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả bệnh nhân đang được điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết dạng uống (như nhóm sulfonylurea, metformin) hoặc người đang tiêm insulin tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc thổ cao ly sâm hay thảo dược hạ đường huyết [1], [8].
Người cao tuổi, người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận hoặc người đang phải dùng nhiều loại thuốc điều trị các bệnh mạn tính phối hợp cần hết sức cẩn trọng [1], [4]. Ở những nhóm đối tượng này, khả năng chuyển hóa và đào thải thuốc qua hệ enzym CYP vốn đã suy giảm, nguy cơ tích lũy độc tính hoặc gặp biến cố hạ đường huyết nghiêm trọng do tương tác thảo dược sẽ cao hơn rất nhiều [1], [5].
Khuyến cáo áp dụng an toàn trong thực tế
Để đảm bảo an toàn, người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc đã được bác sĩ chỉ định. Không tự ý uống nước sắc thổ cao ly sâm hay bất kỳ loại lá cây nào với mục đích trị bệnh thay thế thuốc [3], [1].
Nếu có nguyện vọng sử dụng thêm thảo dược bổ trợ, người bệnh nhất thiết phải trao đổi thẳng thắn và tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng [3]. Cần chủ động kiểm tra chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên tại nhà, đặc biệt chú ý nhận diện sớm các dấu hiệu tụt đường huyết cấp như vã mồ hôi, run tay chân, hồi hộp, hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng [8].
Việc quản lý đái tháo đường đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế [3], [4]. Người bệnh hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và dùng thuốc đúng chỉ định thay vì đặt cược sức khỏe vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng [3], [1].
