Nhiều bậc phụ huynh lo lắng khi phát hiện những mảng trắng bám trên lưỡi hoặc niêm mạc miệng của trẻ nhỏ. Theo kinh nghiệm truyền miệng, cỏ bấc đèn (còn gọi là đăng tâm thảo) thường được mách nước như một bài thuốc dân gian để rơ lưỡi, trị tưa miệng. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng thảo dược thô cho trẻ sơ sinh tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường đối với sức khỏe non nớt của trẻ.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ an toàn y khoa là không nên dùng cỏ bấc đèn tự chế để trị tưa lưỡi cho trẻ sơ sinh. Dược liệu thô chưa được kiểm soát về vi sinh vật và kim loại nặng có thể biến miệng của trẻ thành ổ nhiễm trùng nặng hơn. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cỏ bấc đèn điều trị hiệu quả hoặc an toàn đối với bệnh tưa lưỡi ở trẻ nhỏ.

Bản chất của tưa lưỡi và những hiểu lầm thường gặp

Tưa lưỡi là tình trạng nhiễm nấm phổ biến nhất ở đường hô hấp - tiêu hóa trên của trẻ nhỏ [1]. Bệnh thường biểu hiện dưới dạng các mảng bám màu trắng giống như cặn sữa bám chặt vào bề mặt lưỡi và niêm mạc má [1]. Khác với cặn sữa thông thường, những mảng nấm này rất khó cạo sạch và có thể gây chảy máu khi cố chà xát [1].

Nguyên nhân chủ yếu do nấm men Candida albicans gây ra [1, 6]. Loài nấm này vốn tồn tại bình thường trên da và niêm mạc người [1]. Do hệ miễn dịch tế bào của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện, nấm men dễ dàng phát triển bùng phát và gây bệnh [1]. Việc sử dụng kháng sinh hoặc người mẹ bị viêm tuyến vú cũng là những yếu tố liên quan làm tăng nguy cơ tưa lưỡi [1, 6].

Tỷ lệ mắc tưa miệng ở trẻ dưới 1 tuổi dao động từ 4% đến 15% [2]. Nếu không được kiểm soát tốt, tổn thương do nấm có thể lan rộng ra phía sau hầu họng, thực quản và đường thở, gây đau đớn dữ dội và khiến trẻ khó nuốt [1]. Ngoài ra, một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ hồi cứu trên hơn 1 triệu trẻ em tại Mỹ cho thấy tình trạng tưa miệng trong năm đầu đời liên quan chặt chẽ đến nguy cơ sâu răng sớm ở độ tuổi 13 đến 36 tháng [3].

Đăng tâm thảo dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm

Cỏ bấc đèn (tên khoa học: Juncus effusus L.) là loài thực vật phân bố rộng khắp và thường được sử dụng trong y học cổ truyền [2, 8]. Cây chứa một số hợp chất chuyển hóa thứ cấp như phenanthrene, flavonoid, acid coumaric [2, 3]. Các nghiên cứu phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất cồn hoặc nước của cây có hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa trên mô hình tế bào biểu mô sừng hóa miệng người [4].

Một số nghiên cứu trong ống nghiệm ghi nhận hợp chất phenanthrene từ loài liên quan có tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn như tụ cầu vàng kháng methicillin [4]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn chỉ dừng lại ở quy mô nuôi cấy tế bào hoặc mô hình động vật thí nghiệm [2, 3]. Không có dữ liệu nào chứng minh chiết xuất cỏ bấc đèn có khả năng tiêu diệt nấm men Candida albicans gây tưa miệng ở trẻ sơ sinh.

Hơn nữa, các biện pháp can thiệp dân gian không được chuẩn hóa thường không mang lại hiệu quả mong đợi. Một nghiên cứu lâm sàng đánh giá trên 32 trẻ dưới 12 tháng tuổi có mảng trắng miệng cho thấy các biện pháp truyền thống dùng dung dịch acid như nước chanh hay quả việt quất không làm sạch được tổn thương sau 2 tuần theo dõi [2]. Việc áp dụng mẹo dân gian chưa kiểm chứng thường làm chậm trễ thời gian can thiệp y tế chuẩn xác.

Cảnh báo nguy cơ nhiễm khuẩn và tích lũy kim loại nặng

Rủi ro lớn nhất khi dùng thảo dược thô rơ miệng cho trẻ là nguy cơ nhiễm khuẩn chéo và độc chất môi trường. Cơ thể trẻ sơ sinh vô cùng mẫn cảm, hàng rào bảo vệ niêm mạc còn mỏng manh. Thảo dược phơi khô, bảo quản không đạt chuẩn y tế dễ bị nhiễm nấm mốc, vi khuẩn gây bệnh đường ruột và độc tố vi nấm.

Nghiêm trọng hơn, cây cỏ bấc đèn được chứng minh là loài thực vật có khả năng hấp thụ và tích tụ các chất ô nhiễm từ môi trường [5, 8]. Nghiên cứu thực địa tại vùng luyện kẽm ở tỉnh Quý Châu (Trung Quốc) phát hiện cỏ bấc đèn thu hái tự nhiên bị nhiễm nhiều kim loại độc hại [5]. Hàm lượng các kim loại nặng như asen (As), cadmi (Cd) và chì (Pb) trong mẫu cây đều vượt quá ngưỡng tiêu chuẩn dược liệu cho phép [5].

Chính vì đặc tính sinh học tích lũy kim loại, cỏ bấc đèn thường được ứng dụng làm loài thực vật tiên phong để xử lý ô nhiễm đất (phytoremediation) chứ không an toàn nếu thu hái tùy tiện làm thuốc [5, 8]. Cơ thể non nớt của trẻ sơ sinh chưa đủ khả năng thải trừ các kim loại nặng như chì hay asen. Việc hấp thu các chất độc này qua niêm mạc miệng có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến thận, gan và hệ thần kinh trung ương của trẻ.

Nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn qua thận

Ngoài vấn đề tạp chất, bản thân các hoạt chất trong cỏ bấc đèn cũng có thể can thiệp vào quá trình đào thải thuốc của cơ thể. Nghiên cứu sàng lọc 172 chất chiết xuất thực vật đã chỉ ra rằng cỏ bấc đèn có tác động ức chế mạnh các chất vận chuyển anion hữu cơ ở thận người gồm OAT1 (SLC22A6) và OAT3 (SLC22A8) [6].

Thử nghiệm trên động vật cho thấy dịch chiết cỏ bấc đèn làm thay đổi đáng kể dược động học của thuốc đối chứng khi dùng chung [6]. Diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) của thuốc tăng lần lượt 80% khi dùng qua đường uống và 55% khi dùng qua đường tiêm tĩnh mạch [6]. Điều này đồng nghĩa với việc nếu trẻ đang phải điều trị bệnh lý khác mà dùng kèm cỏ bấc đèn, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt khó lường, dẫn đến nguy cơ ngộ độc thuốc cấp tính [6].

Các kênh OAT1 và OAT3 đóng vai trò tối quan trọng trong việc lọc và đào thải các chất nội sinh cũng như thuốc qua đường tiết niệu [6]. Hệ thống men gan và chức năng lọc của thận ở trẻ nhỏ dưới 1 tuổi chưa hoàn thiện như người trưởng thành. Bất kỳ sự can thiệp dược lý nào từ thảo dược cũng có thể gây quá tải và làm tổn thương hệ bài tiết của trẻ.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa phương pháp này?

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh tiếp xúc với dịch chiết hoặc bã cỏ bấc đèn thô gồm:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 12 tháng tuổi: Lớp niêm mạc miệng rất mỏng, hàng rào bảo vệ yếu, dễ bị xước và nhiễm trùng lan tỏa.
  • Trẻ có vết loét sâu, chảy máu trong khoang miệng: Động tác rơ bằng thảo dược có thể làm tổn thương nặng thêm, nấm men và vi khuẩn dễ xâm nhập vào máu.
  • Trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc có bệnh lý suy giảm miễn dịch: Nguy cơ nhiễm trùng cơ hội diễn tiến nhanh chóng đến phế quản, phổi và hệ tiêu hóa [1].
  • Trẻ đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý chuyển hóa hoặc bệnh nhiễm trùng khác: Nguy cơ tương tác thuốc gây suy giảm chức năng đào thải của thận [6].

Cha mẹ tuyệt đối không nghe theo lời truyền miệng trên mạng xã hội để mua cỏ bấc đèn khô về đun lấy nước hoặc giã nát chấm vào miệng con. Sự cẩn trọng này bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ ngộ độc chì, asen và các biến chứng nhiễm trùng nguy hiểm.

Hướng dẫn chăm sóc khoang miệng đúng cách cho trẻ

Để xử trí tưa lưỡi an toàn, phụ huynh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được khuyến cáo:

  • Giữ vệ sinh dụng cụ ăn uống: Tiệt trùng bình sữa, núm ti giả và dụng cụ hút sữa bằng nước sôi hoặc máy tiệt trùng chuyên dụng trước mỗi lần sử dụng.
  • Vệ sinh miệng hàng ngày: Sử dụng gạc rơ lưỡi vô trùng, dùng một lần, thấm nước muối sinh lý 0,9% bán tại hiệu thuốc. Lau nhẹ nhàng vòm miệng, nướu và mặt trên của lưỡi; không cạo mạnh làm trầy xước niêm mạc.
  • Thăm khám bác sĩ chuyên khoa nhi: Khi thấy các mảng trắng lan rộng, trẻ quấy khóc, bỏ bú hoặc có dấu hiệu đau đớn, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay [1]. Bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác tác nhân gây bệnh và kê đơn thuốc kháng nấm phù hợp với lứa tuổi.
  • Không tự ý dùng nước chanh hay nước ép hoa quả có tính acid để rơ miệng cho trẻ vì hiệu quả kém và có thể gây xót, kích ứng niêm mạc [2].

Tưa lưỡi là bệnh lý tai mũi họng rất phổ biến ở giai đoạn đầu đời nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả bằng y học hiện đại [1, 6]. Việc bảo vệ con trẻ cần bắt đầu từ việc từ bỏ những thói quen truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Trước bất kỳ vấn đề sức khỏe nào của trẻ sơ sinh, tham vấn bác sĩ chuyên khoa là lựa chọn an toàn và sáng suốt nhất.