Dân gian thường truyền tai mẹo nướng hoặc ngâm rượu hạt gấc để đắp vào hậu môn nhằm trị trĩ, giảm sưng đau búi trĩ. Nhiều người tin rằng nguyên liệu tự nhiên này lành tính, có thể làm teo búi trĩ và dứt điểm cơn khó chịu nhanh chóng.
Thực tế, hạt gấc chỉ mới được ghi nhận tác dụng kháng viêm, hỗ trợ lành vết thương trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào và động vật [2, 3]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc đắp trực tiếp hạt gấc chế biến thủ công có thể chữa khỏi bệnh trĩ ở người. Đặc biệt, việc tự ý đắp rượu gấc hoặc bã hạt gấc thô lên vùng niêm mạc hậu môn đang tổn thương, loét hay chảy máu tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng, kích ứng và hoại tử mô rất nguy hiểm.
Cơ chế sinh học giải thích tác dụng kháng viêm
Hạt gấc, tên khoa học là Momordica cochinchinensis, thuộc họ Bầu bí Cucurbitaceae, từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền phương Đông dùng hỗ trợ các chứng mụn nhọt, đau nhức xương khớp và trĩ [2, 3]. Để lý giải kinh nghiệm dân gian này, các nhà nghiên cứu đã phân tích các hoạt chất sinh học bên trong hạt gấc nhằm tìm hiểu phản ứng của chúng với các thụ thể gây viêm [1].
Các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng trong hạt gấc chứa các hợp chất saponin triterpenoid, nổi bật nhất là momordica saponin I [2, 3]. Khi mô bị tổn thương hoặc viêm nhiễm, cơ thể kích hoạt một loạt chuỗi phản ứng miễn dịch tạo ra các chất trung gian gây sưng tấy và phù nề [1]. Hoạt chất từ hạt gấc được nhận thấy có khả năng can thiệp trực tiếp vào các con đường tín hiệu này ở cấp độ phân tử [1].
Khi ức chế được các protein gây viêm và hạn chế giải phóng các chất trung gian như oxit nitric (NO), phản ứng viêm tại mô giảm xuống [1]. Điều này giải thích phần nào hiện tượng giảm sưng phù nề cục bộ từng được quan sát trong các bài thuốc cổ truyền [2, 3].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật
Năm 2017, một nghiên cứu chuyên sâu về các saponin triterpenoid từ hạt gấc đã được công bố [1]. Nhóm nghiên cứu đã chiết xuất cồn từ hạt gấc và phân lập ba hợp chất triterpenoid saponin để khảo sát khả năng chống viêm trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) [1]. Kết quả cho thấy hợp chất momordica saponin I làm giảm đáng kể lượng oxit nitric (NO) mà không gây độc tế bào [1].
Đồng thời, momordica saponin I làm giảm mức mRNA của enzyme tạo NO cảm ứng (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) [1]. Sự chuyển vị của các tiểu đơn vị p65 và p50 của yếu tố phiên mã NF-κB vào nhân tế bào bị ức chế rõ rệt [1]. Mức độ phosphoryl hóa của các protein điều hòa tín hiệu viêm gồm IκBα, Src và Syk cũng suy giảm [1]. Các thử nghiệm biểu hiện quá mức và phân tích miễn dịch khẳng định Src và Syk chính là mục tiêu phân tử của hợp chất này [1]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng chống viêm mạnh mẽ, nhưng mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào in vitro [1].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết hạt gấc (MSE) trên mô hình động vật gặm nhấm [2]. Dịch chiết này cho thấy tác dụng làm lành tổn thương ngoài da ở chuột (cutaneous injury) và kích thích các thụ thể liên quan đến peptide liên quan đến gen calcitonin cùng somatostatin [2]. Độc tính đường uống cấp tính cho thấy liều gây chết ước tính lớn hơn 2000 mg/kg/thể trọng mỗi ngày, và mức liều không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) được xác định là 2000 mg/kg/thể trọng mỗi ngày qua đường uống lặp lại [2]. Hoạt chất momordica saponin I trong dịch chiết cũng làm giảm chỉ số tổn thương niêm mạc [2].
Bên cạnh đó, năm 2010, một thử nghiệm trên chuột cống trắng bị loét dạ dày do tiêm acid acetic dưới thanh mạc đã được thực hiện bằng dịch chiết hạt gấc SK-MS10 [3]. Chuột được cho uống dịch chiết liều 200 mg/kg/ngày hoặc giả dược liên tục trong 14 ngày [3]. Kết quả sau 7 và 14 ngày cho thấy SK-MS10 thúc đẩy đáng kể quá trình liền vết loét, tăng biểu hiện mRNA (ngày thứ 7) và protein VEGF (ngày thứ 14) [3]. Mật độ vi mạch (MVD) quanh bờ vết loét ở nhóm dùng dịch chiết có cao hơn nhóm đối chứng nhưng sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê [3]. Kết quả gợi ý dịch chiết hỗ trợ liền mô nhờ tăng sinh mạch qua trung gian VEGF trên mô hình chuột [3].
Lỗ hổng lớn giữa phòng thí nghiệm và việc đắp trĩ thực tế
Dù các kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết chuẩn hóa từ hạt gấc có khả năng giảm viêm và hỗ trợ tái tạo mô, việc suy diễn kết quả này sang hành động "đắp hạt gấc thô chữa trĩ" là hoàn toàn sai lệch [1, 2, 3]. Mọi nghiên cứu hiện có đều được thực hiện trên tế bào cô lập hoặc qua đường uống chiết xuất tinh khiết trên chuột, không có thử nghiệm nào đắp hạt gấc lên búi trĩ của người bệnh [1, 2, 3].
Búi trĩ thực chất là cấu trúc mạng lưới mạch máu phồng giãn ở vùng hậu môn - trực tràng. Khi trĩ tiến triển nặng, bề mặt búi trĩ thường là lớp niêm mạc mỏng, dễ trợt loét, nứt kẽ và chảy máu. Trong khi đó, các bài thuốc truyền miệng thường hướng dẫn nướng cháy hạt gấc rồi tán bột, hoặc mài với giấm, ngâm với rượu nồng độ cao để bôi đắp.
Rượu và nồng độ cồn cao khi tiếp xúc với niêm mạc mỏng manh sẽ gây bỏng rát hóa học dữ dội, làm tổn thương thêm lớp tế bào bảo vệ. Bột hạt gấc mài thô ráp không vô trùng, khi tiếp xúc với môi trường nhiều vi khuẩn tại vùng hậu môn sẽ trực tiếp mở đường cho vi khuẩn xâm nhập vào các mạch máu đang tổn thương, gây nhiễm trùng, áp xe hậu môn và thậm chí hoại tử búi trĩ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt gấc trị bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "dược liệu tự nhiên thì vô hại, đắp ngoài da không lo phản ứng phụ". Mọi người thường quên rằng dược tính mạnh luôn đi kèm độc tính tiềm ẩn nếu không xử lý đúng cách. Vỏ và nhân hạt gấc thô chứa các protein và saponin có thể gây kích ứng mạnh đối với mô hở nếu chưa được tinh chế, chuẩn hóa [2, 3].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng "làm lành vết thương ngoài da" với "chữa búi trĩ phồng giãn" [2]. Bằng chứng trên chuột cho thấy dịch chiết hạt gấc kích thích tái tạo vết thương da thông thường [2]. Tuy nhiên, tổn thương niêm mạc hậu môn kèm ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch ở bệnh trĩ có cơ chế bệnh sinh phức tạp hơn nhiều. Đắp hạt gấc không thể làm co các búi tĩnh mạch đã mất tính đàn hồi.
Cuối cùng, nhiều người tin rằng hạt gấc ngâm rượu càng lâu năm càng hiệu quả. Việc lưu trữ rượu ngâm thủ công không bảo đảm vệ sinh có thể phát sinh nấm mốc hoặc nồng độ cồn biến tính, khi bôi đắp càng làm tăng mức độ kích ứng da và nguy cơ nhiễm khuẩn tại chỗ.
Những trường hợp tuyệt đối không được tự ý đắp hạt gấc
Nhóm người bệnh đang bị trĩ ngoại huyết khối, trĩ nội sa độ 3, độ 4, hoặc búi trĩ có dấu hiệu nứt kẽ, rỉ dịch, chảy máu tuyệt đối không được đắp bất kỳ loại chế phẩm hạt gấc tự chế nào. Lớp niêm mạc rách là cửa ngõ trực tiếp dẫn đến nguy cơ nhiễm trùng máu nếu tiếp xúc với bã thuốc không vô khuẩn.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ sau sinh đang cho con bú là đối tượng rất dễ mắc trĩ nhưng cũng nhạy cảm nhất. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của dịch chiết hạt gấc trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú; các dữ liệu hiện có chỉ nằm trên chuột và dòng tế bào trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3]. Việc đắp thuốc bừa bãi có thể gây co thắt hoặc phản ứng dị ứng không mong muốn.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có lớp da, niêm mạc mỏng cũng cần tránh xa phương pháp này. Những người có cơ địa viêm da dị ứng, chàm hậu môn nếu bôi rượu hạt gấc sẽ khiến tình trạng ngứa ngáy, đỏ rát và phù nề trầm trọng thêm.
Lời khuyên áp dụng an toàn và đúng khoa học
Nếu có thói quen ngâm rượu hạt gấc trong gia đình, người dân chỉ nên sử dụng dung dịch này để xoa bóp ngoài da kín lành lặn cho các trường hợp đau nhức mỏi cơ khớp thông thường hoặc bầm tím phần mềm không rách da. Tuyệt đối không để dung dịch tiếp xúc với mắt, khoang miệng hay vùng niêm mạc sinh dục, hậu môn.
Khi xuất hiện các triệu chứng của bệnh trĩ như đau rát, chảy máu khi đại tiện hoặc sa búi trĩ, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa hậu môn - trực tràng để được thăm khám chính xác cấp độ bệnh. Bác sĩ sẽ chỉ định thuốc đặt, thuốc bôi chuyên dụng đã qua kiểm định y tế nghiêm ngặt, hoặc các can thiệp ngoại khoa phù hợp.
Song song đó, việc điều chỉnh lối sống là nền tảng cốt lõi để giảm tải áp lực lên tĩnh mạch trĩ: uống đủ 1,5 - 2 lít nước mỗi ngày, ăn nhiều chất xơ từ rau xanh, trái cây để tránh táo bón, vận động nhẹ nhàng sau mỗi 45 - 60 phút ngồi làm việc, và không rặn mạnh hay ngồi quá lâu trong nhà vệ sinh.
Kết luận
Hạt gấc là nguồn dược liệu quý chứa các hoạt chất chống viêm tự nhiên đầy hứa hẹn trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [2, 3]. Tuy nhiên, việc đắp hạt gấc thô hoặc rượu gấc trực tiếp lên búi trĩ là phương pháp thiếu căn cứ khoa học và tiềm ẩn rủi ro nhiễm trùng rất cao. Người bệnh cần tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng, ưu tiên giải pháp y khoa chính thống để bảo vệ sức khỏe bản thân.