Nhiều người dân vùng ven biển thường truyền tai nhau cách giã nát lá ngọc nữ biển tươi để đắp lên các nốt mẩn ngứa, mụn nhọt hay vết trầy xước ngoài da. Thói quen dùng thảo dược tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian vốn rất phổ biến vì tâm lý cho rằng cây cỏ luôn lành tính và sẵn có. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường đối với làn da đang tổn thương.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Việc đắp lá ngọc nữ biển tươi trực tiếp lên da không được y học hiện đại khuyến khích và tiềm ẩn nguy cơ cao gây nhiễm trùng thứ phát cũng như viêm da tiếp xúc dị ứng. Mặc dù các nghiên cứu trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất từ loài cây này có hoạt tính kháng khuẩn và chống viêm nhất định, nhưng kết quả trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác biệt với việc dùng lá cây tươi chưa qua xử lý đắp lên vết thương hở.
Cơ chế tác động sinh học qua lăng kính khoa học
Để hiểu rõ tại sao ngọc nữ biển lại được dân gian dùng trị ngứa, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích các hoạt chất sinh học có trong lá cây. Trong các thử nghiệm tế bào, các phản ứng viêm và ngứa thường liên quan mật thiết đến sự kích hoạt của các tế bào miễn dịch và việc giải phóng các chất trung gian gây viêm.
Các nhà khoa học phát hiện phân đoạn chiết xuất ethyl acetate từ lá ngọc nữ biển (Clerodendrum inerme) có khả năng ức chế sự sản sinh nitric oxide (NO) trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 khi bị kích thích bởi vi khuẩn [1]. Phân đoạn này cũng làm giảm biểu hiện mRNA và protein của enzym tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS) [1].
Đi sâu vào cấu trúc phân tử, ba hợp chất flavone được phân lập từ lá cây gồm acacetin, hispidulin và diosmetin chịu trách nhiệm cho đặc tính kháng viêm này [1]. Trong đó, hispidulin thể hiện vai trò nổi bật khi ức chế sản sinh chất gây viêm prostaglandin E2 (PGE2), đồng thời ngăn chặn các enzym iNOS và cyclooxygenase-2 (COX-2) thông qua việc khóa con đường tín hiệu NF-kappaB và JNK [1]. Về mặt lý thuyết tế bào, các hoạt chất tinh khiết này giúp giảm bớt phản ứng sưng viêm cục bộ [1].
Hoạt tính kháng khuẩn thực sự đạt mức nào?
Nhiều người tin rằng lá ngọc nữ biển có khả năng tiêu diệt vi khuẩn gây ngứa nên vội vã đắp lá tươi. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu cho thấy hoạt tính này cần được nhìn nhận một cách thận trọng và khách quan.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá dịch chiết cồn của cây ngọc nữ biển (Clerodendrum inerme) cùng hai dược liệu khác nhằm tìm kiếm giải pháp cho chứng khô ngứa da ở người cao tuổi [2]. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) trên các chủng vi sinh vật gây bệnh ngoài da thường gặp [2].
Kết quả ghi nhận các dịch chiết thảo dược có ức chế sự phát triển của vi sinh vật thử nghiệm, với giá trị MIC dao động từ 0,0625 đến 32 mg/mL và MBC từ 0,0625 đến trên 256 mg/mL [2]. Dịch chiết ngọc nữ biển cũng thể hiện khả năng chống oxy hóa với giá trị IC50 trong khoảng 0,12 đến 0,25 mg/L và không gây độc trên tế bào sừng biểu bì nguyên phát của người trưởng thành ở điều kiện nuôi cấy [2]. Tuy nhiên, hoạt tính diệt khuẩn mạnh đối với chủng tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) trong nghiên cứu này lại được ghi nhận rõ rệt ở cây ô rô biển (Acanthus ebracteatus) chứ không phải ngọc nữ biển đơn độc [2]. Đáng chú ý, khi phối hợp đôi các dịch chiết, hiện tượng đối kháng đã xảy ra với chỉ số phối hợp từ 1,025 đến 1,455 [2].
Ngoài ra, hoạt tính kháng khuẩn của chi Clerodendrum cũng biến thiên rất lớn tùy theo loài và dung môi chiết xuất. Trong một nghiên cứu năm 2013 tại Ai Cập, dịch chiết lá của hai loài cùng chi là C. chinense và C. splendens hoàn toàn không thể hiện hoạt tính đáng kể nào trên các vi khuẩn Gram âm, vi khuẩn Gram dương hay nấm men Candida albicans [3]. Tương tự, nghiên cứu năm 2012 tại Bangladesh cho thấy dịch chiết lá loài Clerodendrum viscosum có hiệu lực kháng khuẩn và kháng nấm tương đối khiêm tốn so với các cây thuốc khác khi thử nghiệm bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch [4].
Nguy cơ nhiễm trùng và viêm da tiếp xúc khi đắp lá tươi
Sự chênh lệch giữa hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết tinh chế trong phòng thí nghiệm và việc đắp trực tiếp lá tươi ngoài thực tế là rất lớn. Khi hái lá tươi giã nát, người dùng đang vô tình đưa hàng triệu vi khuẩn, bào tử nấm, bụi đất và ấu trùng ký sinh trùng bám trên bề mặt lá vào vùng da đang tổn thương.
Vùng da bị ngứa thường đã mất đi lớp màng bảo vệ tự nhiên do phản ứng viêm hoặc do thói quen cào gãi tạo ra các vết xước vi thể. Khi đắp bã lá tươi ẩm ướt lên bề mặt này, môi trường ẩm bít kín kết hợp với vi khuẩn tạp nhiễm sẽ tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào biểu bì. Hậu quả là người bệnh có thể bị bội nhiễm vi khuẩn, dẫn đến viêm mô tế bào, mưng mủ, loét da và thậm chí là nhiễm trùng huyết.
Bên cạnh nguy cơ nhiễm khuẩn, bề mặt lá cây tươi chứa nhiều hợp chất tự nhiên chưa qua tinh chế, bao gồm tinh dầu, nhựa thực vật và phấn hoa. Những chất này khi tiếp xúc trực tiếp với hàng rào biểu mô đang suy yếu rất dễ kích hoạt phản ứng dị ứng miễn dịch tại chỗ. Tình trạng viêm da tiếp xúc dị ứng sẽ khiến da đỏ rực, phù nề, nổi bóng nước và làm cơn ngứa trở nên dữ dội gấp nhiều lần so với ban đầu.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh ngoài da
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "dược liệu thiên nhiên" với "vô hại". Nhiều người cho rằng thảo dược không chứa hóa chất độc hại nên có thể tùy ý giã đắp liều lượng bao nhiêu cũng được. Trên thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp, trong đó có cả những chất có thể gây độc hoặc kích ứng mô nếu dùng sai cách.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng nghiên cứu phòng thí nghiệm chứng minh cây có tính kháng khuẩn đồng nghĩa với việc lá tươi sẽ sát trùng vết thương tức thì. Cần nhấn mạnh rằng các thí nghiệm khoa học sử dụng dịch chiết chuẩn hóa bằng cồn, ethyl acetate hoặc các dung môi hữu cơ đã qua quy trình lọc vô trùng và đo lường nồng độ nghiêm ngặt [1, 4]. Lá cây tươi chưa qua chiết xuất không đạt được nồng độ hoạt chất đồng nhất và hoàn toàn không đảm bảo tính vô trùng [2].
Một số người còn nhầm lẫn công dụng giữa các bộ phận hoặc giữa các loài trong cùng chi. Dù một số nghiên cứu trên động vật cho thấy dịch chiết lá ngọc nữ biển có đặc tính bảo vệ tế bào gan hoặc giảm stress oxy hóa ở chuột thí nghiệm khi dùng đường uống [2, 3], điều này hoàn toàn không liên quan hay bảo chứng cho tính an toàn của việc đắp lá ngoài da để trị ngứa.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Những người đang có vết thương hở, vết xước trợt da, mụn mủ hoặc vùng da chảy dịch tuyệt đối không tự ý đắp bất kỳ loại lá cây tươi nào, bao gồm cả ngọc nữ biển. Việc đưa tạp chất thực vật vào vết thương hở sẽ phá hủy mô hạt non nớt và gây nhiễm trùng lan rộng.
Người có cơ địa viêm da cơ địa, chàm mạn tính, da nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng thực vật cần tránh xa các biện pháp đắp lá truyền miệng. Hàng rào bảo vệ da của nhóm đối tượng này vốn đã khiếm khuyết, việc tiếp xúc với nhựa lá tươi rất dễ kích hoạt các đợt bùng phát viêm da tiếp xúc trầm trọng.
Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai hoặc cho con bú là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn của ngọc nữ biển. Làn da non nớt của trẻ em rất mỏng manh, dễ hấp thu các độc chất qua da và có nguy cơ biến chứng nhiễm khuẩn hoại tử rất nhanh. Bệnh nhân có bệnh nền đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch cũng phải hết sức cẩn trọng vì nguy cơ hoại tử chi khi nhiễm trùng da là cực kỳ nguy hiểm.
Lời khuyên và cách xử trí an toàn khi bị ngứa da
Thay vì tự ý áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng, khi bị ngứa da dai dẳng hoặc nổi mẩn ngứa bất thường, người bệnh nên tuân thủ các bước chăm sóc chuẩn mực:
Giữ vệ sinh vùng da tổn thương sạch sẽ bằng nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ được bác sĩ chỉ định. Tránh tuyệt đối hành vi cào gãi mạnh làm rách da, tạo ngõ vào cho vi khuẩn gây hại.
Nếu da bị khô ngứa nhẹ do thời tiết, có thể dưỡng ẩm bằng các sản phẩm lành tính, không chứa hương liệu. Nghiên cứu khoa học về chiết xuất thảo dược tự nhiên hướng tới việc tìm kiếm các chế phẩm bôi ngoài da chuẩn hóa, an toàn để thay thế tác dụng phụ của corticosteroid [2]. Tuy nhiên, các chế phẩm này cần trải qua quy trình bào chế và thử nghiệm lâm sàng bài bản chứ không thể thay thế bằng bã lá tươi tự chế tại nhà.
Khi tình trạng ngứa kéo dài quá vài ngày, mẩn ngứa lan rộng kèm theo triệu chứng sưng nóng, đỏ đau, chảy mủ hoặc sốt, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được thăm khám. Bác sĩ sẽ xác định chính xác nguyên nhân gây ngứa (dị ứng, nhiễm nấm, ghẻ, hay bệnh lý nội khoa) để đưa ra phác đồ điều trị trúng đích bằng thuốc uống hoặc thuốc bôi chuyên dụng an toàn.
Ngọc nữ biển là một loài cây bản địa có nhiều hoạt tính sinh học thú vị đang được giới khoa học tiếp tục nghiên cứu và khai thác [1, 4]. Dù vậy, việc ứng dụng hoạt chất trong phòng thí nghiệm thành thuốc điều trị đòi hỏi quy trình tinh chế nghiêm ngặt, loại bỏ hoàn toàn tạp chất và vi khuẩn [2]. Người dân không nên đem làn da và sức khỏe của mình ra thử nghiệm với các phương pháp đắp lá tươi truyền miệng, tránh biến một cơn ngứa thông thường thành ổ nhiễm trùng phức tạp.
