Thói quen đắp lá tươi chữa đau nhức và lời cảnh báo

Đau nhức khớp gối, ngón tay hay viêm khớp mãn tính là phiền toái thường gặp ở người trung niên và cao tuổi. Thay vì đi khám chuyên khoa, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng như giã nát cây cỏ tươi đắp trực tiếp lên vùng bị sưng đau.

Trong số các loài cây thường được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, cây mao lương được nhiều người tin là có khả năng cắt đứt cơn đau khớp nhanh chóng. Tuy nhiên, hiệu quả giảm đau chưa thấy rõ thì da đã phải hứng chịu hậu quả nghiêm trọng. Hành vi đắp lá mao lương trực tiếp lên da có thể dẫn đến viêm da hoại tử, phồng rộp và tổn thương sâu tựa như bỏng nhiệt hoặc bỏng hóa chất nặng [1].

Cây mao lương và cơ chế gây tổn thương da

Chi mao lương (danh pháp khoa học: Ranunculus) thuộc họ Mao lương (Ranunculaceae), bao gồm khoảng 600 loài phân bố rộng rãi trên toàn cầu [2]. Trong dân gian, nhiều loài mao lương từng được lưu truyền để điều trị sốt rét, hen suyễn, vàng da, bệnh gout và thấp khớp [1], [2].

Khi dùng ngoài da, dịch tiết từ các cây tươi thuộc chi mao lương có thể gây kích ứng mạnh tại chỗ tiếp xúc. Tiếp xúc trực tiếp với dịch cây tươi gây ra hiện tượng viêm da tiếp xúc thực vật (phytocontact dermatitis) [1]. Phản ứng viêm này kích thích mạnh các mô mềm, dẫn tới giãn mạch, thoát dịch mô, phá hủy thượng bì và tạo thành các bọng nước lớn gây đau rát dữ dội [1]. Tổn thương thực tế hoàn toàn tương đương với bỏng hóa chất cấp độ hai, khiến vùng da hoại tử nông và mất lớp bảo vệ tự nhiên [1].

Bằng chứng khoa học về độc tính gây bỏng của mao lương

Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp biến chứng nghiêm trọng do đắp loài cây này để trị đau xương khớp.

Một báo cáo y khoa công bố năm 2011 đã mô tả chi tiết 3 trường hợp bị viêm da tiếp xúc thực vật nặng do đắp cây mao lương đồng (Ranunculus arvensis) để trị đau khớp và thoái hóa khớp [1]:

  • Bệnh nhân nam 48 tuổi xuất hiện tổn thương viêm da phồng rộp đặc trưng ở ngón tay cái bên phải sau khi dùng cây này trị đau nhức [1].
  • Bệnh nhân nữ 70 tuổi bị bỏng rộp toàn bộ mặt trước của cả hai đầu gối do đắp lá cây để giảm cơn đau thoái hóa khớp [1].
  • Bệnh nhân nữ 59 tuổi bị viêm da, phồng rộp nghiêm trọng lan rộng xung quanh cả hai khớp gối sau khi sử dụng mao lương giã nát [1].

Báo cáo này cũng tiến hành tổng hợp tài liệu y văn và ghi nhận có tới 25 trường hợp tương tự bị viêm da nặng do tiếp xúc hoặc đắp mao lương [1]. Ngoài ra, thống kê các nguyên nhân gây bỏng hóa chất tại Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy có khoảng 4% số ca bỏng bắt nguồn từ việc đắp các loại thảo dược dùng làm thuốc dân gian [1]. Các bệnh nhân bị tổn thương do mao lương phải trải qua quá trình điều trị tích cực bằng kháng sinh bôi tại chỗ và thay băng vết thương hằng ngày để hồi phục tổn thương [1].

Tiềm năng dược lý trong ống nghiệm và khoảng cách lâm sàng

Nhiều người lầm tưởng rằng cây có hoạt tính sinh học thì đắp trực tiếp sẽ chữa được bệnh khớp. Đúng là các nghiên cứu dược lý đã ghi nhận chiết xuất thô hoặc các hợp chất tinh chế từ một số loài mao lương sở hữu nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý [2].

Một bài tổng quan y văn từ năm 2010 đến 2021 về chiết xuất các loài mao lương (R. sceleratus, R. japonicus, R. arvensis...) ghi nhận các hoạt tính kháng khuẩn, kháng đơn bào, chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và chống ung thư [2]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng cũng bước đầu xác nhận khả năng chống viêm và giảm đau của một số thành phần trong mao lương [2].

Tuy nhiên, giới khoa học nhấn mạnh đây mới chỉ là những khảo sát ban đầu trên dịch chiết phân lập [2]. Cần có thêm nhiều nghiên cứu chi tiết về hoạt tính hóa học và dược lý của các phân tử có độ tinh khiết cao nhằm tìm kiếm ứng cử viên thuốc mới [2]. Hiện tại, hoàn toàn không có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào chứng minh việc đắp cây mao lương tươi nguyên bản qua da là an toàn và điều trị được viêm khớp ở người.

Sự phức tạp về định danh và nguy cơ ngộ độc

Bên cạnh độc tính tại chỗ, việc sử dụng các loài cây hoang dại còn tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn loài. Chi mao lương có tới khoảng 600 loài với độ đa dạng di truyền rất cao [2].

Một nghiên cứu năm 2023 về hệ gen lục lạp của cây mao lương nước (Ranunculus sceleratus) chỉ ra rằng những lỗ hổng trong phân loại và nhận diện loài gây hạn chế lớn cho khả năng ứng dụng thực tế [3]. Bộ gen lục lạp của loài này có kích thước 156.329 bp với cấu trúc phức tạp [3]. Để phân biệt chính xác các loài trong chi mao lương, các nhà khoa học phải dùng đến phương pháp giải trình tự gen hiện đại và xác định 16 vùng chỉ thị phân tử đặc hiệu [3]. Điều này cho thấy mắt thường của người dân không thể phân biệt chính xác các loài mao lương ngoài tự nhiên, dẫn tới nguy cơ dùng nhầm cây có độc tính tế bào cao.

Bên cạnh mao lương, việc tự ý đắp các nguyên liệu thực vật tươi khác lên da cũng từng được y văn cảnh báo. Chẳng hạn, các báo cáo năm 2000 và 2001 ghi nhận việc đắp tỏi giã nát ngoài da đã gây bỏng cấp độ hai và xuất hiện các bọng nước tổn thương nặng nề ở bệnh nhân, bao gồm cả trẻ sơ sinh 3 tháng tuổi và người lớn [4], [5]. Việc tùy tiện đắp các loại lá, củ tươi có tính kích ứng cao lên da đều tiềm ẩn nguy cơ phá hủy mô biểu bì tương tự.

Những hiểu lầm tai hại khi chữa viêm khớp

Nhiều người cao tuổi tin rằng cảm giác nóng rát, châm chích khi đắp thảo dược là dấu hiệu "thuốc đang phát huy tác dụng hút chất độc ra ngoài". Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm.

Cảm giác nóng rát, nổi mụn nước sau khi đắp mao lương thực chất là phản ứng viêm da tiếp xúc thực vật và bỏng tế bào biểu mô [1]. Tình trạng này không hề giúp tiêu trừ ổ viêm bên trong ổ khớp, mà ngược lại còn khiến người bệnh gánh chịu thêm một vết thương hở có nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng [1]. Khớp nằm sâu dưới các lớp cơ, gân và dây chằng; các chất độc gây bỏng ngoài da không thể thẩm thấu qua các lớp mô này để chữa lành sụn khớp.

Ai cần tuyệt đối tránh xa mẹo đắp mao lương?

Bất kỳ ai bị đau khớp cũng không nên áp dụng mẹo đắp lá mao lương tươi. Đặc biệt, các nhóm sau cần cảnh giác cao độ:

  • Người cao tuổi có khớp thoái hóa: Lớp da của người già thường mỏng, kém đàn hồi, các mao mạch dễ vỡ nên tổn thương bỏng sẽ sâu và chậm lành hơn [1].
  • Người có bệnh khớp viêm mãn tính (viêm khớp dạng thấp, gout): Việc tự ý đắp thảo mộc làm bỏng rách da có thể dẫn đến nhiễm trùng khớp thứ phát rất nguy hiểm.
  • Người có bệnh nền tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch: Khi hàng rào da bị phá hủy tạo thành bọng nước [1], vi khuẩn dễ xâm nhập dẫn tới viêm mô tế bào, loét khó lành hoặc hoại tử rộng.

Lời khuyên an toàn cho người đau nhức xương khớp

Thay vì mạo hiểm với các loại thảo dược chưa được kiểm chứng, người bệnh khớp cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác lập:

  • Dừng ngay việc đắp thảo dược: Không tự ý giã nát cây mao lương hay các loại củ, lá tươi cay nồng để đắp lên khớp [4], [1], [5].
  • Xử trí khi da bị kích ứng: Nếu lỡ đắp và thấy da nóng rát, đỏ ửng hoặc nổi phỏng nước, hãy rửa nhẹ nhàng vùng da dưới vòi nước sạch để loại bỏ tàn dư thực vật; sau đó đến ngay cơ sở y tế để được chăm sóc vết thương, dùng kháng sinh bôi và thay băng đúng cách [1].
  • Thăm khám chuyên khoa: Khi bị đau khớp kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện chụp X-quang, xét nghiệm để tìm nguyên nhân và nhận phác đồ điều trị an toàn từ bác sĩ.

Đau nhức xương khớp là bệnh lý phức tạp cần điều trị đúng nguyên nhân y khoa. Việc đắp cây mao lương tươi không giúp khỏi viêm khớp mà chỉ đem lại nguy cơ bỏng rát, hoại tử và tổn thương da nghiêm trọng [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp điều trị nào cho sức khỏe bản thân.