Chiết xuất mao lương gây hại gan, thận thế nào khi dùng quá liều?

Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian vì tin rằng thảo dược lành tính, không gây hại. Trong số đó, các loài thuộc chi mao lương (Ranunculus) từng được biết đến trong y học cổ truyền để điều trị nhiều chứng bệnh viêm nhiễm ^[1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo dược đậm đặc hoặc dùng liều quá cao có thể tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe cơ thể.

Về vấn đề chiết xuất mao lương gây hại gan, thận thế nào khi quá liều: các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện tại đối với chi Mao lương (Ranunculus) tập trung chủ yếu vào hoạt tính kháng viêm [3, 4], chống ký sinh trùng ^[2] và độc tính trên tế bào hoặc cơ chế kích ứng mô [3, 8], mà chưa có nghiên cứu cụ thể trong tài liệu cung cấp công bố các chỉ số biến đổi men gan (ALT, AST) hay chỉ số tổn thương thận (urê, creatinin) do quá liều mao lương trên động vật. Do đó, người dùng tuyệt đối không tự ý dùng quá liều hoặc dùng các chế phẩm mao lương tự chế để tránh nguy cơ ngộ độc chưa thể kiểm soát.

Chi mao lương trong y học cổ truyền và dược lý học

Chi Mao lương (Ranunculus) bao gồm khoảng 600 loài phân bố trên toàn thế giới ^[1]. Do sự đa dạng di truyền cao, nhiều loài mao lương đã được ứng dụng trong y học dân gian để điều trị nhiều triệu chứng bệnh lý khác nhau, chẳng hạn như vàng da, màng mắt, phù nề, sốt rét, hen suyễn, đau đớn, bệnh gút, thấp khớp, các rối loạn viêm da, ung thư và tăng huyết áp ^[1].

Các nghiên cứu hiện đại từ năm 2010 đến 2021 đã tổng kết nhiều hoạt tính sinh học từ các hợp chất chiết xuất của loài mao lương ^[1]. Những hoạt tính này bao gồm kháng khuẩn, chống động vật nguyên sinh, chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và chống ung thư ^[1]. Bên cạnh đó, các tác dụng kháng viêm và giảm đau của các loài như Ranunculus sceleratus, R. japonicus, R. muricatus, R. ternatus cũng đã được ghi nhận ^[1].

Dù có lịch sử sử dụng lâu đời, các chuyên gia dược học đều nhận định rằng chi mao lương sở hữu những hoạt tính độc chất học và dược lý học rất riêng biệt ^[3]. Việc khai thác hoạt chất của loài này đòi hỏi phải có sự tinh sạch cao và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt ^[1].

Tác động thực nghiệm của chiết xuất mao lương: Kháng viêm và ức chế oxit nitric

Để tìm hiểu cơ chế hoạt động của mao lương, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết cồn 70% từ phần trên mặt đất và rễ của ba loài mao lương gồm Ranunculus sceleratus, R. sardous và R. ficaria ^[4]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích thành phần hóa thực vật, hàm lượng phenolic và flavonoid tổng số, đồng thời đánh giá nồng độ nitrit trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi LPS ^[4].

Kết quả cho thấy tất cả các mẫu chiết xuất đều thể hiện tác dụng ức chế sự tích tụ nitrit phụ thuộc vào nồng độ ^[4]. Trong đó, dịch chiết phần trên mặt đất của Ranunculus sceleratus thể hiện hoạt tính mạnh nhất với giá trị IC50 đạt 22,08 ± 1,32 microg/mL, thậm chí mạnh hơn cả hoạt chất đối chứng là indomethacin ^[4]. Hoạt tính kháng viêm qua ức chế oxit nitric (NO) cũng được ghi nhận tốt ở R. sardous (IC50 = 51,61 ± 3,12 microg/mL) và R. ficaria (IC50 = 84,55 ± 3,40 microg/mL) ^[4].

Các nhà khoa học nhận định dịch chiết mao lương hydroalcoholic có tiềm năng trong việc ngăn ngừa các bệnh viêm do sản sinh quá mức oxit nitric ^[4]. Tuy vậy, thử nghiệm này hoàn toàn được tiến hành trên môi trường ống nghiệm (in vitro), chưa phản ánh toàn diện quá trình chuyển hóa, đào thải cũng như tác động thực tế của mao lương khi đi qua gan và thận trong cơ thể sống.

Hoạt tính sinh học kép và độc tính tế bào của mao lương

Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã khảo sát chi tiết hơn về các tác động thúc đẩy viêm và chống viêm của loài Ranunculus sceleratus trên cả mô hình ống nghiệm lẫn cơ thể động vật sống ^[3]. Các dịch chiết từ phần trên mặt đất của cây được kiểm tra trên các mô hình viêm cấp tính gây ra bởi TPA, axit arachidonic (AA), carrageenan, cùng hai mô hình quá mẫn muộn do oxazolone và DNFB ^[3].

Khi thử nghiệm in vivo trên động vật, tất cả các dịch chiết đều thể hiện tác dụng chống viêm hoặc trung tính ^[3]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), phản ứng lại có sự mâu thuẫn phức tạp tùy theo loại dịch chiết: dịch chiết không phân cực có khả năng ức chế sản sinh eicosanoid, trong khi dịch chiết phân cực lại làm tăng cường tổng hợp các chất trung gian gây viêm như 5(S)-HETE, LTB(4) và 12(S)-HHTrE ^[3].

Hiện tượng này đưa đến giả thuyết về cơ chế tác động "phản kích ứng" (counter-irritant) của loài thảo dược này ^[3]. Điều này cho thấy chiết xuất mao lương chứa đựng cả những hoạt chất có khả năng kích hoạt phản ứng kích ứng tế bào, do đó nếu sử dụng liều cao không kiểm soát có thể dẫn đến nguy cơ phản tác dụng hoặc tổn thương mô.

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2002 đánh giá tác dụng ức chế ký sinh trùng Trypanosoma cruzi của dịch chiết 18 loài thực vật cho thấy chiết xuất Ranunculus sceleratus có hoạt tính rất mạnh ở nồng độ 250 microg/ml với giá trị IC50 là 10,7 microg/ml, cao hơn cả allopurinol ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết không gây độc trên tế bào đa nhân của chuột ở nồng độ thử nghiệm ^[2]. Dẫu vậy, đây vẫn là các dữ liệu in vitro và chưa thể khẳng định tính an toàn tuyệt đối khi nạp một lượng lớn chiết xuất vào cơ thể sống qua đường uống.

Dữ liệu độc tính gan và thận từ nghiên cứu: Thực tế ra sao?

Nhiều người tìm kiếm thông tin về việc chiết xuất mao lương gây suy gan, suy thận cấp hoặc làm tăng men gan ALT, AST, tăng chỉ số urê, creatinin huyết thanh. Tuy nhiên, khi đối chiếu kỹ lưỡng các y văn và dữ liệu khoa học hiện hành, trong các trích đoạn nghiên cứu về chi Mao lương (Ranunculus), chưa có mô hình độc tính bán trường diễn hay độc tính cấp nào đánh giá trực tiếp sự phá hủy mô tế bào gan, thận hoặc đo lường men gan của loài này.

Các dữ liệu về tổn hại nội tạng khi dùng liều cao thường xuất hiện ở các nhóm thảo mộc khác. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra độc tính liều lặp lại trong 13 tuần của chiết xuất quế (Cinnamomum cassia) trên chuột cống cho thấy liều cao 2000 mg/kg gây tăng trọng lượng gan và thận kèm tăng nhẹ cholesterol toàn phần ^[5]. Hay nghiên cứu năm 2002 trên dịch chiết lá cây rinbacin ở liều 26,25 g/l và 52,50 g/l qua nước uống trong 13 tuần đã gây hoại tử cầu thận, viêm biểu mô ống thận và làm tăng urê máu ở chuột cống non ^[6].

Riêng với họ Mao lương (Ranunculaceae), hạt đen Nigella sativa lại được nghiên cứu năm 2016 chứng minh có tác dụng bảo vệ thận trên 48 chuột cống Wistar Albino cái bị ngộ độc paracetamol liều 2 g/kg ^[7]. Ở liều bảo vệ 250, 500 và 1000 mg/kg, Nigella sativa giúp kéo giảm urê máu từ 88,05 U/L xuống 65,60; 56,00 và 54,18 U/L; giảm creatinin từ 0,80 U/L xuống 0,64; 0,57 và 0,52 U/L nhờ tăng hoạt tính chống oxy hóa ^[7].

Như vậy, các số liệu thực nghiệm về tổn thương men gan hay suy giảm lọc thận chưa được xác lập cụ thể trên chi Mao lương Ranunculus. Việc tự quy kết mao lương gây suy thận hay suy gan dựa trên số liệu của loài thảo mộc khác là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Mặc dù vậy, với độc tính kích ứng mô vốn có của cây tươi, việc thận trọng là điều bắt buộc.

Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng chiết xuất thảo dược

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại gan thận". Trên thực tế, bất kỳ dược chất nào khi vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận. Khi dùng quá liều hoặc dùng dạng chiết xuất cô đặc, nồng độ hoạt chất tăng vọt có thể gây quá tải chức năng chuyển hóa tế bào gan và gây độc tích tụ tại ống thận.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng các loài trong cùng họ hoặc giữa các loại thảo dược khác nhau. Việc nhầm lẫn giữa chi Mao lương (Ranunculus) với các loài thảo dược khác có thể dẫn đến việc tự ý sử dụng sai mục đích. Cần nhớ rằng, hoạt tính kích ứng mạnh của một số loài mao lương ^[3] khiến việc tự bào chế thảo mộc thô thành nước uống đậm đặc trở nên cực kỳ nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng thảo mộc có thể thay thế thuốc đặc trị các bệnh viêm nhiễm hay ung thư. Mặc dù các hợp chất tinh chế từ mao lương cho thấy tiềm năng kháng viêm hay ức chế tế bào lạ trong phòng thí nghiệm [4, 6], những kết quả này mới dừng lại ở mức nghiên cứu ban đầu và chưa đủ căn cứ lâm sàng để ứng dụng điều trị trực tiếp trên người.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do các dữ liệu khoa học về độ an toàn dài hạn của chiết xuất mao lương trên người còn rất hạn chế, nhiều nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa việc tự ý sử dụng:

• Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao: Gan là cơ quan chịu trách nhiệm khử độc. Khi gan đang tổn thương, các hợp chất hữu cơ lạ từ thảo mộc có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng gan.
• Người suy giảm chức năng thận: Thận yếu không thể lọc bỏ hiệu quả các sản phẩm chuyển hóa từ chiết xuất thực vật đậm đặc, dễ dẫn đến hiện tượng tích tụ độc chất trong máu.
• Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Chiết xuất mao lương có thể gây kích ứng hoặc co bóp bất thường, ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Nguy cơ tương tác thuốc giữa các hợp chất trong thảo mộc và thuốc điều trị bệnh mạn tính có thể làm thay đổi nồng độ thuốc, gây ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn khi tiếp cận các sản phẩm hoặc bài thuốc liên quan đến thảo dược tự nhiên:

• Không tự ý hái hoặc sắc uống: Cây thuộc chi mao lương có chứa các chất có thể gây viêm kích ứng da và niêm mạc ^[3]. Không tự ý thu hái cây tươi ngoài tự nhiên để ngâm rượu, giã đắp hay đun nước uống liều cao.
• Dùng lượng vừa phải và đúng chỉ định: Nếu sử dụng các chế phẩm y học cổ truyền có thành phần thảo mộc, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc hoặc nhà sản xuất. Không tự ý tăng liều với suy nghĩ "uống đặc sẽ nhanh khỏi bệnh".
• Hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Bất cứ khi nào bạn có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tây y, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại chiết xuất thảo mộc nào.
• Theo dõi phản ứng cơ thể: Dừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc mệt mỏi cực độ sau khi dùng thảo dược.

Mao lương là một chi thực vật phong phú với nhiều tiềm năng y dược học đang được các nhà khoa học tiếp tục khám phá. Tuy nhiên, trước khi có các bằng chứng rõ ràng và tiêu chuẩn hóa về mức độ an toàn trên cơ thể sống, sự cẩn trọng luôn là ưu tiên hàng đầu để bảo vệ lá gan và quả thận của bạn.