Nhiều người có thói quen hái các loại thảo dược mọc hoang để giã nát đắp ngoài da nhằm giảm đau khớp, trị mụn nhọt hay ngứa ngáy theo kinh nghiệm truyền miệng. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau vài giờ đắp lá đã phải nhập viện trong tình trạng da tấy đỏ, phồng rộp và đau rát dữ dội.

Thực tế khoa học cho thấy các loài thuộc chi mao lương (Ranunculus) chứa hợp chất có khả năng chuyển hóa thành protoanemonin [1]. Đây là một chất độc bay hơi có tính kích ứng mạnh, gây tổn thương niêm mạc, làm bỏng rát và dẫn tới viêm da tiếp xúc kích ứng nghiêm trọng khi tiếp xúc ở dạng tươi sống [2], [3].

Nguồn gốc độc chất và cơ chế gây bỏng rát của cây mao lương

Trong tự nhiên, chi mao lương thuộc họ Hoàng liên (Ranunculaceae), gồm nhiều loài thân thảo phân bố rộng rãi ở các vùng đồng cỏ [2], [3]. Điểm chung của nhiều loài trong họ này là sự hiện diện của một hoạt chất tự nhiên mang tên glycoside ranunculin [1], [3]. Bản thân ranunculin khi cây còn nguyên vẹn ở trạng thái sinh trưởng bình thường không trực tiếp gây bỏng da lập tức [1].

Tuy nhiên, khi cây tươi bị nghiền nát, bẻ gãy hoặc giã nhỏ, enzyme nội sinh trong mô thực vật sẽ nhanh chóng thủy phân ranunculin [1]. Quá trình thoái biến enzyme này giải phóng ra protoanemonin [1], [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng protoanemonin là một chất dễ bay hơi, có mùi hăng gắt và vị cay bỏng rát đặc trưng [3].

Chính hoạt chất protoanemonin tự do này là nguyên nhân trực tiếp tấn công các tế bào biểu mô [2], [3]. Khi tiếp xúc với bề mặt da người hoặc niêm mạc, độc chất gây phản ứng kích ứng cấp tính [4], [3]. Nó phá vỡ cấu trúc màng tế bào, dẫn tới hiện tượng phồng rộp, tích tụ dịch dưới biểu bì tạo thành các nốt phỏng nước lớn và làm tổn thương niêm mạc mắt, mũi cũng như thanh quản [3]. Sau một thời gian, chất này có thể dime hóa để tạo thành anemonin [1], [3].

Bằng chứng độc tính tế bào từ các thử nghiệm sinh học

Độc tính của các loài mao lương không chỉ được ghi nhận qua cảm giác bỏng rát bề mặt mà còn được xác thực thông qua các thử nghiệm sinh học tế bào [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá độc tính tế bào của một số loài thực vật thu thập từ các đồng cỏ tự nhiên bằng phương pháp đo độ sống sót tế bào (MTT test) [3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy loài mao lương bò (Ranunculus repens L.) thể hiện độc tính tế bào rất cao trong thử nghiệm MTT [3]. Các nhà khoa học xác nhận rằng độc tính tế bào mạnh mẽ này xuất phát trực tiếp từ thành phần độc hại là glycoside ranunculin, tiền chất giải phóng ra anemonin và protoanemonin [3]. Ngoài độc chất chính này, cây còn chứa một số hợp chất flavonoid như vitexin và neovitexin [3].

Cũng trong công bố khoa học năm 2019, các nhà nghiên cứu ghi nhận loài mao lương Ranunculus acris L. còn chứa cả các hợp chất glycoside sinh cyanid [3]. Nếu gia súc ăn phải lượng lớn các loại mao lương tươi này ngoài đồng cỏ, độc tố có thể gây ngộ độc nặng, thậm chí dẫn đến tử vong [3]. Độc tố cũng tác động tiêu cực đến hệ vi sinh vật dạ cỏ của động vật nhai lại khi hiện diện trong thức ăn [3].

Một chi tiết đáng chú ý là khi cây mao lương được phơi khô hoàn toàn thành cỏ khô, độc tính của nó bị suy giảm và mất đi tính chất nguy hiểm ban đầu, dù giá trị dinh dưỡng của chúng vẫn ở mức thấp [3]. Điều này củng cố thêm bằng chứng rằng tính độc mạnh và nguy cơ bỏng rát tập trung chủ yếu ở dạng cây tươi khi protoanemonin còn hoạt tính bay hơi [2], [3].

Ghi nhận lâm sàng: Bỏng da và viêm da tiếp xúc từ thực tế

Mặc dù độc tính của mao lương đã được ghi nhận trong hóa thực vật, nhiều người dân vẫn sử dụng chúng tại chỗ do lầm tưởng về tác dụng kháng viêm [2]. Một báo cáo lâm sàng năm 2018 đã trình bày chi tiết các trường hợp viêm da tiếp xúc thực vật do sử dụng loài Ranunculus arvensis (thường gọi là hoa cưới - wedding bloom) tại Thổ Nhĩ Kỳ [2].

Trường hợp đầu tiên là một bệnh nhân nữ 62 tuổi, có tiền sử tăng huyết áp và không dùng thuốc nào khác [2]. Nghe theo lời khuyên của người quen nhằm trị đau khớp gối kéo dài, bà đã lấy hoa Ranunculus arvensis tươi đắp và quấn khăn quanh khớp gối phải [2]. Sau khoảng 6 giờ đắp kín, bệnh nhân cảm thấy đau nhức dữ dội kèm theo ngứa ngáy nên tháo khăn ra và phát hiện nhiều tổn thương bóng nước [2].

Thăm khám da liễu ghi nhận nhiều bọng nước căng cứng trên nền da ban đỏ ở đầu gối phải của bệnh nhân [2]. Mẫu thực vật do bệnh nhân cung cấp được Khoa Thực vật học định danh chính xác là loài Ranunculus arvensis [2]. Bệnh nhân được chỉ định điều trị bằng kháng sinh bôi ngoài da, thuốc methylprednisolone đường toàn thân với liều 40 mg/ngày cùng phương pháp đắp gạc ướt [2]. Sau 10 ngày can thiệp y tế tích cực, toàn bộ các tổn thương phỏng rộp mới lành hoàn toàn [2].

Báo cáo năm 2018 cũng ghi nhận trường hợp thứ hai là bệnh nhân nam 64 tuổi [2]. Người đàn ông này cũng nghe theo lời khuyên của bạn bè, dùng cây hoa này đắp lên cẳng chân phải để điều trị đau nhức và xuất hiện các tổn thương dạng loét trợt da nghiêm trọng [2].

Trước đó, một báo cáo công bố năm 2014 cũng ghi nhận 3 ca viêm da tiếp xúc thực vật phát sinh do việc đắp ngoài da các loài thuộc chi Ranunculus và Anthemis nhằm giảm đau cơ hoặc đau khớp [4]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng protoanemonin trong chi Ranunculus là nguyên nhân thường gặp kích hoạt phản ứng viêm da tiếp xúc cấp tính này [4].

Thêm vào đó, một nghiên cứu hồi cứu tại miền đông Thổ Nhĩ Kỳ thực hiện trên 30 bệnh nhân viêm da do thực vật cho thấy cây cỏ gây ra nhiều dạng phản ứng da khác nhau [5]. Trong số đó, có tới 11 trường hợp được chẩn đoán mắc viêm da tiếp xúc kích ứng do tiếp xúc với loài mao lương Ranunculus kotschyi [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận thêm các loài thực vật khác cùng họ như Ranunculus damascenus và Ceratocephalus falcatus có thể gây tổn thương da [5].

Khác biệt nồng độ độc chất giữa các loài mao lương

Không phải mọi loài mao lương đều chứa hàm lượng hoạt chất độc tương đương nhau [1]. Một nghiên cứu năm 2018 đã tiến hành đánh giá hàm lượng anemonin – sản phẩm chuyển hóa từ ranunculin và protoanemonin – trên 4 loài mao lương khác nhau bao gồm: Ranunculus bulbosus, Ranunculus ficaria, Ranunculus sardous và Ranunculus sceleratus [1]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng trên hai dạng dịch chiết: chiết xuất cồn-nước (HA) và chiết xuất glycerol-ethanol (GE) [1].

Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng anemonin cao nhất nằm ở dịch chiết cồn-nước từ phần trên mặt đất của loài Ranunculus sardous, đạt mức 2,66 mg/ml [1]. Ngược lại, hàm lượng anemonin thấp nhất được ghi nhận ở loài Ranunculus sceleratus, chỉ dao động từ 0,13 đến 0,19 mg/ml [1]. Đối với phần trên mặt đất của loài Ranunculus bulbosus, hàm lượng anemonin nằm dưới giới hạn phát hiện của phương pháp HPLC được áp dụng trong nghiên cứu là 7,68 mg/ml [1].

Nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng ở tất cả các loài được thử nghiệm, dịch chiết dạng glycerol-ethanol (GE) đều chứa nồng độ anemonin thấp hơn so với dịch chiết cồn-nước [1]. Từ phát hiện này, các tác giả nhận định dịch chiết glycerol-ethanol có mức độ an toàn cao hơn cho việc sử dụng trên người so với dạng chiết xuất cồn [1]. Sự chênh lệch lớn về nồng độ giữa các loài và dạng bào chế cho thấy mức độ rủi ro khi tiếp xúc với mao lương tươi ngoài tự nhiên là rất khó kiểm soát [1].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược tươi trị bệnh ngoài da

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ" [4], [2]. Nhiều người cho rằng việc giã nát cây tươi rồi băng kín vào khớp sẽ giúp hoạt chất thấm sâu và giảm đau cơ, viêm khớp hiệu quả hơn [4], [2].

Tuy nhiên, việc băng bó kín khiến protoanemonin không thể bay hơi thoát ra ngoài không khí mà bị giữ lại trực tiếp trên bề mặt biểu bì [2], [3]. Sau vài giờ ủ kín, nồng độ độc chất tích tụ cao sẽ nhanh chóng phá hủy các lớp tế bào sừng, gây bỏng hóa học với biểu hiện bỏng rát, hồng ban và hình thành các bóng nước lớn [2].

Một số người khi thấy da bắt đầu ngứa và nóng rát lại lầm tưởng rằng thuốc "đang phát huy tác dụng công phá bệnh", từ đó cố chịu đựng thay vì tháo bỏ bọc thuốc [2]. Điều này khiến tổn thương ăn sâu vào các lớp mô dưới da, dẫn tới viêm loét diện rộng và kéo dài thời gian phục hồi, thậm chí có nguy cơ nhiễm trùng thứ phát [2].

Ai nên đặc biệt thận trọng với cây mao lương?

Dữ liệu lâm sàng ghi nhận nhóm người cao tuổi ở khu vực nông thôn là đối tượng có tần suất gặp tai biến cao nhất do thói quen tự ý đắp thảo dược [4], [2]. Nhóm người này thường mắc các bệnh mạn tính như thoái hóa khớp gối, đau cơ, trĩ hoặc mụn cóc và có xu hướng tìm kiếm các biện pháp trị liệu dân gian truyền miệng [2]. Do làn da người lớn tuổi thường mỏng và nhạy cảm hơn, tổn thương bọng nước và loét trợt da khi tiếp xúc với Ranunculus arvensis hay Ranunculus kotschyi thường diễn tiến nghiêm trọng [2], [5].

Những người có sẵn bệnh da liễu nền như vảy nến thể lòng bàn tay bàn chân cũng cần tuyệt đối tránh xa việc đắp loài cây này [2]. Nghiên cứu chỉ ra trường hợp bệnh nhân tự ý dùng Ranunculus arvensis đắp lên vùng da tổn thương để trị vảy nến đã dẫn đến viêm da tiếp xúc thực vật nặng nề hơn [2].

Ngoài ra, những người làm vườn, nông dân hoặc người thường xuyên tiếp xúc với thảm thực vật đồng cỏ tự nhiên có nguy cơ cao chạm phải các loài Ranunculus repens hay Ranunculus acris [5], [3]. Nếu không có đồ bảo hộ, nhựa cây tươi dính vào tay hoặc vô tình quệt lên mắt, mũi có thể gây kích ứng niêm mạc hô hấp và kết mạc mắt nghiêm trọng [3].

Hướng dẫn xử trí và khuyến cáo an toàn trong thực tế

Để phòng ngừa rủi ro tổn thương do protoanemonin từ các loài mao lương hoang dại, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn thực tế sau:

Tuyệt đối không tự ý hái các loài cây thuộc họ mao lương để giã nát, đắp trực tiếp lên da hoặc niêm mạc dưới mọi hình thức, đặc biệt là hành vi băng kín vùng đắp qua đêm hoặc trong nhiều giờ liên tục [2]. Hiệu quả giảm đau của biện pháp này chưa được chứng minh an toàn, trong khi rủi ro viêm da tiếp xúc kích ứng và bỏng hóa học là điều chắc chắn đã được khoa học ghi nhận [4], [2], [5].

Khi làm việc ngoài đồng cỏ, làm vườn hoặc dọn dẹp các khu vực có nhiều cây mao lương sinh sống, cần đeo găng tay bảo hộ và mặc quần áo dài tay để tránh nhựa cây tươi dính vào da [3]. Không được đưa tay chạm lên mắt, mũi hoặc miệng trong quá trình thu dọn thảm thực vật [3].

Nếu vô tình tiếp xúc với nhựa cây mao lương tươi hoặc lỡ đắp cây lên da, cần lập tức tháo bỏ lớp bọc và rửa sạch vùng da tổn thương dưới vòi nước chảy nhẹ liên tục cùng xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ bớt độc chất [2].

Trong trường hợp da đã xuất hiện các ban đỏ rát, cảm giác đau nhói hoặc hình thành các bóng nước căng tức, người bệnh không được tự ý chọc vỡ bóng nước vì dễ dẫn tới nhiễm trùng [2]. Cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời [2]. Các trường hợp lâm sàng được ghi nhận đã hồi phục sau khi được điều trị đúng phác đồ y khoa bao gồm thuốc bôi, đắp gạc ướt và sử dụng corticosteroid đường toàn thân theo chỉ định của bác sĩ [2].