Dầu hồng hoa với đường huyết: Nghiên cứu RCT nói gì?

Dầu hồng hoa (safflower oil) được quảng bá nhiều cho người tiểu đường và hội chứng chuyển hóa. Nhiều người thắc mắc liệu loại dầu thực vật này có giúp ổn định đường huyết, giảm HbA1c và phục hồi độ nhạy insulin hay không.

Các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người cho thấy kết quả trái chiều: dầu hồng hoa có thể cải thiện tình trạng kháng insulin và đường huyết lúc đói ở người có hội chứng chuyển hóa khi dùng liều xác định, nhưng không tác động lên chỉ số HbA1c ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2, thậm chí làm tăng đường huyết lúc đói trong các can thiệp ngắn hạn. Đáng chú ý, chưa có nghiên cứu riêng biệt đánh giá cụ thể tác động đồng thời lên HbA1c và độ nhạy insulin trên nhóm phụ nữ thừa cân có rối loạn chuyển hóa; các dữ liệu hiện có đến từ nhóm bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa chung hoặc bệnh nhân đái tháo đường cả hai giới ^{[1] [2] [3]}.

Cơ chế tác động chuyển hóa từ thực nghiệm

Dầu hồng hoa chứa hàm lượng cao axit béo không bão hòa đa nhóm omega-6. Trong các mô hình thực nghiệm, phản ứng chuyển hóa của gan đối với dầu hồng hoa khá phức tạp ^{[4] [5]}.

Một nghiên cứu trên chuột khỏe mạnh cho thấy chế độ ăn nhiều chất béo chứa dầu hồng hoa trong 3 ngày làm tăng quá trình oxy hóa beta ở gan và giảm hạt VLDL giàu triglyceride ^[4]. Dù vậy, can thiệp này lại làm giảm độ nhạy insulin tại gan ^[4]. Dầu hồng hoa làm tăng nồng độ cholesterol ở gan, đồng thời tăng biểu hiện mRNA của CYP7A1 và ABCG5 – các gen thiết yếu trong sản xuất axit mật và bài tiết cholesterol ^[4]. Cùng với bơ ca cao, nó kích hoạt tăng nồng độ p8, DIG-1, IGFBP-1, FGF21 và làm giảm SCD-1, SCD-2, phản ánh phản ứng xử lý lipid tế bào khi nạp nhiều chất béo ^[4].

Trong một nghiên cứu thực nghiệm khác trên chuột bị hội chứng chuyển hóa do ăn nhiều fructose suốt 50 ngày, việc thay thế một phần dầu hướng dương bằng dầu hồng hoa giàu omega-6 làm suy giảm cân bằng nội môi glucose ^[5]. Nhóm dùng dầu hồng hoa có chỉ số HOMA cao hơn và sụt giảm nghiêm trọng chỉ số tiết insulin (insulinogenic index) khi kiểm tra dung nạp glucose qua đường màng bụng ^[5].

Tương tự, nghiên cứu trên chuột biến đổi gen và chuột bình thường ăn chế độ 27% chất béo từ dầu hồng hoa trong 2 tuần cho thấy dầu này làm suy giảm khả năng ức chế sản xuất glucose ở gan qua trung gian insulin và làm giảm biểu hiện gen PEPCK ^[6]. Ngược lại, một nghiên cứu trên 80 chuột đực Sprague-Dawley kéo dài 16 tuần bị hội chứng chuyển hóa do fructose ghi nhận dầu và chiết xuất hạt hồng hoa cải thiện các thông số sinh hóa, tăng biểu hiện các gen CD36, FAS và CPT-1 beta ở gan tùy thuộc theo liều lượng ^[7]. Những kết quả đối lập này trên động vật cho thấy tác động của dầu hồng hoa phụ thuộc chặt chẽ vào mô hình bệnh, liều lượng và chế độ ăn nền ^{[4] [6] [7]}.

Bằng chứng lâm sàng ở người mắc hội chứng chuyển hóa

Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người có hội chứng chuyển hóa được công bố trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2022 ^[3].

Thử nghiệm thực hiện trên 67 bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa, được chỉ định uống 8 gam dầu hồng hoa chia làm nhiều lần mỗi ngày hoặc giả dược trong 12 tuần ^[3]. Tất cả người tham gia được yêu cầu giữ nguyên chế độ ăn uống và vận động trước đó ^[3].

Kết quả sau 12 tuần cho thấy nhóm can thiệp bằng dầu hồng hoa có sự suy giảm đáng kể về đường huyết lúc đói (-5,03 ± 10,62 mg/dL so với tăng 2,94 ± 7,57 mg/dL ở nhóm giả dược, p = 0,003) ^[3]. Chỉ số kháng insulin cũng giảm đáng kể (-0,59 ± 1,43 so với tăng 0,50 ± 1, p = 0,012) và nồng độ adiponectin tăng lên (0,38 ± 0,99 so với -0,09 ± 0,81, p = 0,042) ^[3]. Ngoài ra, vòng eo giảm 2,42 cm và huyết áp tâm thu giảm 8,80 mmHg ^[3]. Tuy nhiên, lipid máu, leptin huyết thanh và creatinine không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm ^[3].

Dữ liệu trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2

Trái ngược với kết quả tích cực trên hội chứng chuyển hóa, các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh đái tháo đường tuýp 2 lại cho thấy dầu hồng hoa không đem lại lợi ích cho đường huyết dài hạn ^{[1] [2]}.

Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên mù đôi trên 10 bệnh nhân đái tháo đường không phụ thuộc insulin (NIDDM) từ 42 đến 65 tuổi can thiệp 10 gam dầu hồng hoa mỗi ngày trong 3 tuần ^[1]. Kết quả cho thấy đường huyết lúc đói tăng 11% so với mức ban đầu (p < 0,05), tương đương mức tăng 14% ở nhóm dùng dầu cá ^[1]. Trọng lượng cơ thể, nồng độ insulin lúc đói và độ nhạy insulin đo bằng kỹ thuật kẹp euglycemic không thay đổi ^[1]. Tác giả kết luận việc tăng đường huyết có thể do nạp thêm năng lượng hoặc tổng lượng chất béo đưa vào ^[1].

Năm 2008, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi khác nghiên cứu tác động của dầu hạt lanh so với dầu hồng hoa (đóng vai trò giả dược) ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 ^[2]. Nhóm đối chứng gồm 14 bệnh nhân (8 nam, 6 nữ) dùng 10 gam dầu hồng hoa mỗi ngày trong 3 tháng ^[2]. Kết quả cho thấy việc can thiệp không tạo ra thay đổi nào đối với đường huyết lúc đói, nồng độ insulin hay tỷ lệ HbA1c ^[2]. Phân tích mở rộng năm 2023 trên dữ liệu này xác nhận các bể axit béo tự do và toàn phần có mối tương quan khác nhau với HOMA-IR và chức năng tế bào beta trước và sau can thiệp, nhưng không cho thấy dầu hồng hoa giúp cải thiện kiểm soát đường huyết tổng thể ^[8].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, dữ liệu lâm sàng hiện nay về dầu hồng hoa còn nhiều khoảng trống và mâu thuẫn giữa các quần thể nghiên cứu.

Ưu điểm của các bằng chứng là đã có các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên mù đôi trực tiếp trên người, đánh giá các chỉ số tin cậy như đường huyết lúc đói, độ nhạy insulin, HOMA-IR và HbA1c ^{[1] [2] [3]}. Nghiên cứu kéo dài 12 tuần ở bệnh nhân hội chứng chuyển hóa chứng minh được hiệu quả cải thiện kháng insulin và giảm vòng eo ^[3].

Tuy nhiên, các giới hạn nghiên cứu còn rất lớn:

• Quy mô mẫu trong các nghiên cứu thường nhỏ, từ 10 đến 67 đối tượng ^{[1] [2] [3]}.
• Thời gian can thiệp tương đối ngắn (3 tuần đến 12 tuần), chưa đủ dài để đánh giá các biến cố tim mạch hay tính an toàn dài hạn ^{[1] [3]}.
• Chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên nhóm phụ nữ thừa cân có rối loạn chuyển hóa; dữ liệu hiện có trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 cả hai giới và hội chứng chuyển hóa chung ^{[1] [2] [3]}.
• Bằng chứng về HbA1c chỉ được đánh giá trong nghiên cứu dùng dầu hồng hoa làm giả dược đối chiếu với dầu hạt lanh và không thấy hiệu quả cải thiện ^[2].
• Kết quả không đồng nhất: dầu hồng hoa có thể cải thiện kháng insulin ở hội chứng chuyển hóa nhưng lại làm tăng đường huyết lúc đói khi dùng bổ sung ngắn hạn ở bệnh nhân đái tháo đường ^{[1] [3]}.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu hồng hoa

Nhiều người lầm tưởng dầu hồng hoa là thần dược có thể hạ đường huyết tức thì và thay thế thuốc điều trị đái tháo đường. Đây là quan niệm sai lầm, bởi dầu hồng hoa không có khả năng thay thế thuốc kê đơn và không làm hạ chỉ số HbA1c ở người đã mắc tiểu đường tuýp 2 ^[2].

Một ngộ nhận khác là càng dùng nhiều dầu hồng hoa càng tốt cho chuyển hóa. Thực tế, dầu thực vật này là nguồn chất béo đậm đặc năng lượng. Dùng thêm 10 gam dầu mỗi ngày mà không cân đối khẩu phần ăn có thể dẫn đến dư thừa năng lượng, làm tăng đường huyết lúc đói như nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra ^[1]. Trên động vật, chế độ ăn nhiều chất béo từ dầu hồng hoa còn gây giảm độ nhạy insulin tại gan ^{[4] [6]}.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2 cần thận trọng khi tự ý bổ sung dầu hồng hoa dạng tinh chất liều cao, vì dữ liệu lâm sàng ghi nhận tình trạng tăng đường huyết lúc đói khi bổ sung thêm 10 gam mỗi ngày ^[1].

Người bị suy giảm chức năng gan hoặc bệnh gan thoái hóa mỡ cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Các thử nghiệm trên động vật ghi nhận dầu hồng hoa làm tích tụ cholesterol ở gan và làm suy giảm độ nhạy insulin tại gan khi dùng chế độ ăn giàu chất béo ^[4].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em chưa có dữ liệu an toàn và hiệu lực lâm sàng rõ ràng từ các nghiên cứu hiện tại; các dữ liệu chỉ mới thực hiện trên người trưởng thành mắc bệnh lý chuyển hóa ^{[1] [2] [3]}.

Người đang dùng thuốc hạ áp hoặc hạ đường huyết cần giám sát y tế chặt chẽ, do dầu hồng hoa ở liều 8 gam/ngày có thể làm hạ huyết áp tâm thu và đường huyết lúc đói, tiềm ẩn nguy cơ cộng hưởng tác dụng ^[3].

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu muốn bổ sung dầu hồng hoa vào chế độ ăn, người tiêu dùng cần tuân thủ nguyên tắc cân đối dinh dưỡng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế:

• Liều lượng: Thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả cải thiện đề kháng insulin ở mức 8 gam mỗi ngày chia làm nhiều lần ^[3]. Không tự ý dùng vượt quá liều này.
• Cách dùng: Cần dùng dầu hồng hoa để thay thế một phần chất béo khác trong khẩu phần hiện tại, tuyệt đối không dùng thêm vào khẩu phần ăn mà không cắt giảm năng lượng tương đương, nhằm tránh nguy cơ tăng đường huyết do thừa calo ^[1].
• Thời điểm và chế biến: Có thể trộn vào các món salad hoặc thức ăn nguội. Tránh đun nấu ở nhiệt độ quá cao vì dầu giàu axit béo không bão hòa đa dễ bị oxy hóa.
• Theo dõi sức khỏe: Định kỳ kiểm tra chỉ số đường huyết mao mạch, HbA1c và huyết áp để đánh giá đáp ứng cá thể.

Dầu hồng hoa cho thấy tiềm năng trong việc hỗ trợ giảm kháng insulin và cải thiện đường huyết ở người có hội chứng chuyển hóa, nhưng không đem lại hiệu quả trên chỉ số HbA1c ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2. Người bệnh không nên xem đây là phương pháp điều trị thay thế, mà cần duy trì lối sống lành mạnh, dùng thuốc theo phác đồ của bác sĩ và hỏi ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng.