Nhiều người có thói quen chuyển sang dùng sữa đậu nành, đậu phụ hoặc các chế phẩm đạm thực vật với kỳ vọng lọc sạch mỡ máu. Câu hỏi thường gặp nhất là liệu thực phẩm này có thực sự hạ được mỡ máu xấu và mức giảm cụ thể đo lường được trên xét nghiệm là bao nhiêu.
Các tổng hợp thử nghiệm lâm sàng cho thấy tiêu thụ đạm đậu nành giúp giảm lượng LDL-cholesterol (cholesterol xấu) ở mức khiêm tốn nhưng có ý nghĩa thống kê, dao động phổ biến từ 3% đến 6% [1], [2]. Khi kết hợp cả tác dụng sinh học tự thân và cơ chế thay thế chất béo bão hòa từ thịt, mức giảm có thể đạt từ 7,9% đến 10,3% [3].
Cơ chế tác động: Tác động kép tự thân và thay thế
Hiệu quả cải thiện mỡ máu của đậu nành không đến từ một thành phần đơn lẻ mà vận hành qua hai cơ chế cùng lúc: tác động nội tại của hạt đậu và tác động thay thế trong khẩu phần ăn [3]. Về mặt nội tại, các chuỗi peptide giải phóng trong quá trình tiêu hóa đạm đậu nành được cho là thúc đẩy tăng biểu hiện thụ thể LDL tại gan, hỗ trợ dọn dẹp cholesterol xấu trong máu [2]. Ngoài ra, nhóm hợp chất isoflavonoid tự nhiên (genistein, daidzein, glycitin) hoạt động như các phytoestrogen có khả năng ức chế quá trình oxy hóa phân tử LDL, giảm nguy cơ hình thành mảng xơ vữa [4].
Về mặt dinh dưỡng tổng thể, giá trị đáng kể nằm ở "cơ chế thay thế" [3]. Khi người dùng đưa đạm đậu nành vào bữa ăn chính thay cho thịt đỏ hay mỡ động vật, lượng chất béo bão hòa và cholesterol nạp vào cơ thể giảm hẳn [3]. Chính việc giảm nạp các chất béo xấu từ động vật này đã tạo ra mức giảm gián tiếp cho LDL-cholesterol [3].
Bằng chứng lâm sàng: Số liệu từ các nghiên cứu đối chứng
Hiệu quả của đạm đậu nành đã được thử nghiệm qua nhiều thập kỷ với các kết quả cụ thể trên từng nhóm phân tích gộp:
Nghiên cứu phân tích gộp sớm năm 1995 (được rà soát lại năm 2014) gồm 38 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận với mức tiêu thụ đạm đậu nành trung bình 47 g mỗi ngày, tổng cholesterol giảm 9,3%, LDL-cholesterol giảm 12,9% và triglyceride giảm 10,5% [5]. Mức giảm này cũng được ghi nhận tương đương trong một báo cáo khác về nghiên cứu của Anderson, với LDL giảm 12,9% (21,7 mg/dL) và tổng cholesterol giảm 9,3% (23,2 mg/dL) [6]. Tuy nhiên, các phân tích này có giới hạn là bao gồm cả đối tượng người có mức mỡ máu rất cao ban đầu và một số thử nghiệm chưa phân nhóm ngẫu nhiên nghiêm ngặt [6], [4].
Nghiên cứu phân tích gộp năm 2005 trên 23 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCTs) từ năm 1995 đến 2002 chỉ ra rằng tiêu thụ đạm đậu nành còn nguyên isoflavone giúp giảm tổng cholesterol 0,22 mmol/L (3,77%), giảm LDL-cholesterol 0,21 mmol/L (5,25%), giảm triglycerid 0,10 mmol/L (7,27%) và tăng HDL-cholesterol 0,04 mmol/L (3,03%) [7]. Mức giảm LDL xuất hiện rõ trong giai đoạn can thiệp ngắn ban đầu, và các nghiên cứu có liều isoflavone trên 80 mg mỗi ngày cho hiệu quả tốt hơn [7]. Giới hạn là viên nén chiết xuất isoflavone đơn lẻ không cho thấy hiệu quả giảm tổng cholesterol có ý nghĩa [7].
Nghiên cứu phân tích gộp năm 2007 trên 11 thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng cho thấy isoflavone trong đậu nành làm giảm tổng cholesterol 0,10 mmol/L (3,9 mg/dL tương đương 1,77%) và giảm LDL-cholesterol 0,13 mmol/L (5,0 mg/dL tương đương 3,58%) [8]. Đạm đậu nành đã bị tách bỏ bớt isoflavone vẫn làm giảm LDL 0,10 mmol/L (2,77%), trong khi đạm đậu nành làm giàu isoflavone giảm LDL 0,18 mmol/L (4,98%) và tăng nhẹ HDL 0,04 mmol/L (3,00%) [8]. Không tìm thấy mối tương quan tuyến tính giữa lượng gam đạm nạp vào hay hàm lượng isoflavone với mức độ giảm mỡ máu [8].
Nghiên cứu phân tích gộp năm 2019 dựa trên 46 thử nghiệm được FDA rà soát trên người trưởng thành (nồng độ LDL ban đầu từ 110 đến 201 mg/dL) chỉ ra rằng dùng đạm đậu nành liều trung vị 25 g/ngày trong thời gian theo dõi trung vị 6 tuần giúp giảm LDL-cholesterol 4,76 mg/dL và giảm tổng cholesterol 6,41 mg/dL [1]. Khoảng 75% số thử nghiệm ghi nhận xu hướng giảm LDL (từ -0,77 đến -58,60 mg/dL), tương đương mức giảm trung bình 3-4% [1]. Nghiên cứu này ghi nhận tính không đồng nhất giữa các thử nghiệm ở mức trung bình đến cao nhưng không thấy hiện tượng thiên vị xuất bản [1].
Một phân tích gộp 41 thử nghiệm của Reynolds và cộng sự ghi nhận dùng đạm đậu nành phân lập giúp giảm tổng cholesterol 5,26 mg/dL, giảm LDL-cholesterol 4,25 mg/dL và tăng nhẹ HDL 0,77 mg/dL [6]. Rà soát năm 2010 của Jenkins và cộng sự trên 22 nghiên cứu từ khuyến cáo của AHA cũng xác nhận mức giảm LDL trung bình là 0,17 mmol/L (4,3%), đạt 5,2% ở các nghiên cứu chất lượng cao [3], [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Dù mức giảm 3-6% LDL-cholesterol từ đạm đậu nành là khiêm tốn so với kỳ vọng ban đầu, tác động này vẫn có ý nghĩa phòng ngừa [1], [2]. Dữ liệu dịch tễ học và can thiệp cho thấy cứ mỗi 1% giảm LDL-cholesterol sẽ tương ứng giảm từ 1% đến 2% biến cố tim mạch [2]. Các nghiên cứu quan sát tiến cứu cũng ghi nhận nhóm tiêu thụ trên 6 g đạm đậu nành mỗi ngày có tỷ lệ biến cố mạch máu não và thiếu máu cục bộ thấp hơn nhóm dùng dưới 0,5 g [4].
Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng có giới hạn rõ rệt: đạm đậu nành không tạo ra tác động hạ mỡ máu phụ thuộc liều [8], [1], [5]. Việc tăng tiêu thụ thật nhiều đạm đậu nành không đồng nghĩa mỡ máu sẽ giảm sâu hơn. Bên cạnh đó, hiệu quả giảm LDL thể hiện rõ hơn ở những người có mức cholesterol máu cao ban đầu so với người có mỡ máu bình thường [8], [5], [4], [2].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tin rằng chỉ cần uống viên thực phẩm chức năng chiết xuất isoflavone đậu nành là đủ làm sạch mỡ máu. Thực tế, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy viên nén chứa isoflavone chiết xuất riêng lẻ không mang lại hiệu quả giảm tổng cholesterol có ý nghĩa thống kê [7]. Tác dụng tối ưu chỉ xuất hiện khi tiêu thụ toàn bộ ma trận thực phẩm chứa đạm đậu nành nguyên vẹn [7].
Một hiểu lầm khác là đậu nành có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị rối loạn lipid máu. Đậu nành chỉ là thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng với mức hạ LDL trung bình khoảng 3% đến 6% [1], [2]. Mức giảm này không thể thay thế phác đồ thuốc hạ mỡ máu chuyên biệt theo chỉ định của bác sĩ đối với người bệnh có nguy cơ tim mạch cao.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị mỡ máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi lớn trong chế độ ăn để tránh tương tác bất lợi. Những người có tiền sử dị ứng đạm đậu nành cần tránh hoàn toàn nhóm thực phẩm này.
Hiện tại, các phân tích gộp và dữ liệu lâm sàng được dẫn chứng chủ yếu thực hiện trên nhóm người trưởng thành có nồng độ cholesterol từ trung bình đến cao [1], [4]. Chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ về việc can thiệp đạm đậu nành liều cao để hạ lipid máu; do đó các nhóm này chỉ nên tiêu thụ đậu nành như một phần dinh dưỡng thông thường, không tự ý dùng liều bổ sung đậm đặc.
Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để đạt được hiệu quả giảm mỡ máu từ cơ chế kép, mấu chốt là dùng đậu nành để thay thế trực tiếp nguồn đạm động vật giàu chất béo bão hòa chứ không phải ăn thêm vào khẩu phần sẵn có [3]. Phân tích từ dữ liệu điều tra NHANES III ước tính việc thay thế 13-58 g đạm động vật bằng đạm đậu nành giúp giảm 3,6-6,0% LDL nhờ cắt giảm chất béo bão hòa và cholesterol ngoại sinh [3].
Mức tiêu thụ được cơ quan quản lý y tế khuyến nghị là 25 g đạm đậu nành mỗi ngày như một phần của chế độ ăn cân bằng [1], [5], [4]. Lượng đạm này có thể phân bổ qua các bữa ăn trong ngày thông qua các thực phẩm truyền thống như đậu phụ, sữa đậu nành không đường hoặc đạm đậu nành phân lập [1], [6]. Nên ưu tiên chế biến hấp, luộc thay vì chiên rán nhiều dầu mỡ để không làm mất đi lợi ích tim mạch.
Bên cạnh đậu nành, người dân có thể luân phiên bổ sung các loại đậu khác vào thực đơn, vì phân tích tổng hợp cho thấy các loại đậu thông thường cũng mang lại hiệu quả giảm tổng cholesterol và LDL-cholesterol tương tự đậu nành nhờ nguồn chất xơ hòa tan dồi dào [6]. Đậu nành là giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ hữu ích khi được dùng đúng cách và đúng liều lượng, nhưng cần kết hợp lối sống lành mạnh và tuân thủ tư vấn y khoa chuyên biệt.
