Dâu rượu (thanh mai, danh pháp khoa học Myrica rubra) là loại quả rừng quen thuộc, được nhiều người ưa chuộng để ngâm rượu, làm nước giải khát nhờ vị chua ngọt thanh mát. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng cho rằng loại quả này có khả năng "thần dược" giúp hạ đường huyết và chữa khỏi bệnh tiểu đường. Liệu tác dụng kiểm soát đường huyết của dâu rượu là sự thật khoa học hay chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm?
Câu trả lời ngắn gọn: Các hoạt chất chiết xuất từ bã dâu rượu đã cho thấy khả năng hạ đường huyết và cải thiện tình trạng kháng insulin trên mô hình động vật mắc bệnh tiểu đường. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở chuột thí nghiệm và nghiên cứu trong ống nghiệm, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người. Do đó, người bệnh không thể dùng quả dâu rượu hay các chế phẩm từ loại quả này để thay thế thuốc điều trị tiểu đường.
Cơn sốt tìm kiếm giải pháp hạ đường huyết tự nhiên
Bệnh đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi tình trạng tăng glucose máu, gây ra bởi sự thiếu hụt bài tiết insulin hoặc giảm tác dụng của hormone này [1]. Sự rối loạn chuyển hóa đường kéo dài dẫn tới tổn thương hàng loạt cơ quan quan trọng như mắt, thận, mạch máu, tim và não bộ với hơn 100 biến chứng khác nhau [1]. Theo Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF), tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường ở người trưởng thành trên toàn cầu năm 2019 là 9,3%, tương đương khoảng 438 triệu người bệnh [1].
Trước thực trạng bệnh ngày càng phổ biến, nhiều người có tâm lý tìm kiếm các loại thảo dược hay trái cây tự nhiên để tự hạ đường huyết nhằm tránh dùng thuốc tây kéo dài. Dâu rượu bỗng chốc trở thành tâm điểm của những lời đồn thổi trên các trang mạng xã hội. Tuy nhiên, việc áp dụng truyền miệng khi chưa rõ cơ chế và bằng chứng khoa học có thể dẫn tới những hậu quả khôn lường cho sức khỏe.
Hoạt chất thực vật trong dâu rượu hoạt động ra sao?
Trong y học cổ truyền và ẩm thực, cây dâu rượu (Myrica rubra) từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc làm se và chống tiêu chảy [2]. Khi chế biến nước ép, phần bã quả dâu rượu chiếm khoảng 20% trọng lượng quả nhưng thường bị loại bỏ lãng phí [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện phần bã này chứa một lượng lớn các hợp chất polyphenol hoạt tính sinh học như anthocyanin và flavonoid [1].
Nghiên cứu chiết xuất năm 2022 đã phân tích và xác định bốn hợp chất polyphenol chính trong bã dâu rượu bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), bao gồm: myricitrin, cyanidin-O-glucoside, hyperoside và quercitrin [1]. Thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH và gốc hydroxyl cho thấy dịch chiết polyphenol từ dâu rượu có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [1]. Đồng thời, các hợp chất polyphenol tồn lưu trong bã dâu rượu thể hiện hoạt tính hạ đường huyết mạnh mẽ trong điều kiện ống nghiệm [1].
Bằng chứng hạ đường huyết trên chuột: Những con số cụ thể
Nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ khả năng kiểm soát glucose của polyphenol từ bã dâu rượu (Myrica rubra pomace polyphenols - MRPP) trên mô hình chuột mắc tiểu đường tuýp 2 (chuột db/db) [3]. Thiết kế nghiên cứu sử dụng động vật này nhằm đánh giá tác động toàn diện của hoạt chất tới chuyển hóa đường và hệ vi sinh đường ruột [3].
Các nhà khoa học tiến hành cho chuột uống polyphenol qua đường xông dạ dày liên tục trong vòng 4 tuần với các liều lượng khác nhau: myricitrin liều thấp (50 mg/kg thể trọng), myricitrin liều cao (250 mg/kg thể trọng), và chiết xuất bã dâu rượu toàn phần (500 mg/kg thể trọng) [3]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung MRPP trong 4 tuần đã làm giảm đáng kể nồng độ glucose máu lúc đói, protein huyết thanh bị glycat hóa, insulin huyết thanh và chỉ số kháng insulin ở chuột thí nghiệm [3]. Không chỉ cải thiện đường huyết, MRPP còn giúp cải thiện tình trạng rối loạn lipid máu ở chuột mắc bệnh [3].
Về mặt hình thái học tế bào, chiết xuất polyphenol từ bã dâu rượu có khả năng phục hồi cấu trúc vi thể của tế bào gan và tế bào beta đảo tụy ở nhóm chuột tiểu đường [3]. Cơ chế tác động được xác định gồm việc tăng cường biểu hiện gen GLUT-4 và IRS-1 trong con đường truyền tín hiệu PI3K và AMPK, giảm biểu hiện gen GSK-3beta, AMPK, PI3K và AKT, đồng thời tăng cường hoạt tính các enzym liên quan đến tổng hợp glycogen và chuyển hóa đường [3]. Ngoài ra, phân tích 16S rRNA chỉ ra rằng MRPP làm thay đổi thành phần hệ vi sinh vật đường ruột, ức chế vi khuẩn có hại và thúc đẩy vi khuẩn có lợi phát triển [3].
Ranh giới giữa thử nghiệm trên chuột và cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột db/db mang lại kết quả rất hứa hẹn, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng có khoảng cách rất lớn từ đĩa petri, lồng nuôi chuột đến cơ thể người bệnh. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào đánh giá hiệu quả và độ an toàn của chiết xuất dâu rượu trên người mắc bệnh đái tháo đường.
Cơ thể con người có hệ tiêu hóa, quá trình hấp thu, chuyển hóa và thải trừ thuốc phức tạp hơn rất nhiều so với loài gặm nhấm. Liều dùng 500 mg/kg thể trọng trên chuột nếu quy đổi tương đương sang cơ thể người trưởng thành đòi hỏi một lượng hoạt chất rất lớn mà việc ăn quả dâu rượu tự nhiên không thể đáp ứng được. Hơn nữa, việc chiết xuất trong phòng thí nghiệm đã tách bỏ hoàn toàn lượng đường tự nhiên trong quả, điều mà người tiêu dùng không thể làm được khi ăn quả tươi hoặc uống nước ngâm thông thường.
Cần lưu ý phân biệt: Trong nghiên cứu dược liệu, loài dâu tằm đỏ họ Moraceae (Morus rubra) đôi khi cũng có những nghiên cứu kiểm soát đường huyết trên chuột [4, 5], hay nghiên cứu trên người về cành dâu (Mori ramulus) cho thấy khả năng duy trì đường huyết sau ăn ở người khỏe mạnh [4]. Tuy nhiên, các loài cây này hoàn toàn khác biệt về mặt thực vật học so với cây dâu rượu (Myrica rubra) thuộc họ Myricaceae. Tuyệt đối không được nhầm lẫn giữa các nghiên cứu để gán ghép tác dụng cho quả dâu rượu.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng dâu rượu trị tiểu đường
Hiểu lầm phổ biến nhất là việc người dân cho rằng "ăn quả tươi hoặc uống rượu ngâm dâu rượu sẽ chữa khỏi bệnh tiểu đường". Trên thực tế, quả dâu rượu chín chứa một lượng đường tự nhiên nhất định. Nếu ăn quá nhiều hoặc uống siro dâu rượu ngâm đường, đường huyết của người bệnh sẽ tăng vọt nhanh chóng, dẫn tới các biến cố cấp tính nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ hai là việc lạm dụng rượu dâu. Nhiều người ngâm dâu rượu với rượu trắng và coi đây là "bài thuốc hạ đường huyết". Rượu cồn gây ức chế quá trình tân tạo đường tại gan, có thể dẫn tới hạ đường huyết đột ngột rất khó kiểm soát khi kết hợp với thuốc trị tiểu đường, đồng thời gây hại nghiêm trọng cho gan và tim mạch. Rượu dâu hoàn toàn không phải là thuốc hạ đường huyết.
Hiểu lầm thứ ba là tâm lý bài trừ thuốc tây để chuyển hẳn sang dùng nước quả dâu rượu. Khi ngừng thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ, tế bào beta tụy không được hỗ trợ kịp thời, đường huyết tăng cao không kiểm soát sẽ nhanh chóng đẩy người bệnh vào các biến chứng mù lòa, suy thận, hoại tử chi hoặc đột quỵ.
Ai nên thận trọng với dâu rượu?
Người bệnh tiểu đường tuýp 1 và tuýp 2 cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng dâu rượu và các sản phẩm chế biến từ loại quả này. Nếu muốn thưởng thức hương vị quả tươi, người bệnh phải tính toán lượng carbohydrate trong khẩu phần ăn hàng ngày và kiểm tra đường huyết sau ăn để tránh tăng đường huyết bất thường.
Người có bệnh lý về đường tiêu hóa, viêm loét dạ dày tá tràng cũng không nên ăn nhiều dâu rượu tươi lúc đói. Dâu rượu có vị chua, chứa nhiều acid hữu cơ và tannin tự nhiên vốn có tác dụng làm se niêm mạc [2], có thể gây kích ứng dạ dày, đau bụng hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng ợ chua, viêm loét.
Người mắc bệnh gan, thận hoặc người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị mạn tính cần tránh xa các loại rượu ngâm dâu rượu tự chế. Cồn trong rượu làm tăng gánh nặng chuyển hóa tại gan, thận và có thể gây tương tác nguy hiểm với các nhóm thuốc hạ áp, thuốc hạ mỡ máu hay thuốc hạ đường huyết dạng uống.
Cách dùng dâu rượu an toàn trong đời sống
Nếu bạn là người khỏe mạnh hoặc người có đường huyết ổn định muốn bổ sung dâu rượu vào chế độ ăn, hãy coi đây là một loại trái cây thông thường cung cấp chất chống oxy hóa và làm đa dạng bữa ăn, không phải thuốc chữa bệnh.
Nên ưu tiên ăn quả dâu rượu tươi sạch đã ngâm rửa kỹ với nước muối loãng để loại bỏ bụi bẩn và sâu bọ bám trên bề mặt quả dạng hạt gai li ti. Mỗi lần chỉ nên ăn một lượng vừa phải, không ăn khi bụng quá đói để tránh kích ứng niêm mạc dạ dày do tính acid và chất làm se [2].
Tuyệt đối tránh các cách chế biến thêm nhiều đường cát trắng như siro dâu rượu, mứt dâu hay dâu dầm đường. Nếu làm nước giải khát thanh nhiệt vào mùa hè, có thể đun quả dâu với nước lọc và dùng vị ngọt thanh nguyên bản, không nêm thêm đường ngọt. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung chiết xuất từ dâu rượu chưa rõ nguồn gốc để trị bệnh mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
Dâu rượu là loại quả giàu dưỡng chất và các hợp chất polyphenol tự nhiên có tiềm năng chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa glucose trên mô hình động vật thí nghiệm [2, 3]. Dù vậy, các bằng chứng này chưa thể chứng minh dâu rượu có tác dụng điều trị bệnh tiểu đường ở người. Người bệnh cần giữ cái nhìn khách quan, luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa và duy trì chế độ dinh dưỡng, vận động lành mạnh thay vì đặt niềm tin vào các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng.
