Dây chìa vôi là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được người dân sử dụng nhằm hỗ trợ các bệnh lý xương khớp và đau nhức. Trong dân gian, hai cách chế biến phổ biến nhất là sắc nước uống hàng ngày hoặc thái nhỏ, phơi khô rồi đem ngâm rượu. Nhiều người vẫn băn khoăn liệu uống rượu ngâm chìa vôi hay dùng nước sắc truyền thống thì phương pháp nào an toàn và đem lại hiệu quả tốt hơn cho sức khỏe.
Xét dưới góc độ dược lý học và an toàn điều trị, dạng sắc nước uống nhìn chung an toàn hơn hẳn so với việc ngâm rượu để uống kéo dài. Việc dùng rượu làm dung môi làm phát sinh nguy cơ độc tính từ chính cồn, đồng thời một số chiết xuất cồn của các loài thuộc chi Chìa vôi (Cissus) khi dùng liều cao có thể gây ra những biến đổi tiêu cực trên gan và chỉ số sinh hóa máu [1].
Cơ chế hòa tan hoạt chất: Nước và cồn khác nhau ra sao?
Hiệu quả của một bài thuốc đông y phụ thuộc lớn vào dung môi chiết xuất. Rượu (ethanol) và nước có độ phân cực khác nhau, từ đó hòa tan những nhóm hợp chất thực vật khác nhau.
Một phân tích trong ống nghiệm năm 2015 trên các bộ phận của cây Cissus cornifolia (cùng thuộc chi Chìa vôi) đã kiểm tra hàm lượng hóa thực vật qua 4 mô hình thử nghiệm [2]. Kết quả cho thấy cả dịch chiết ethanol và dịch chiết nước đều có khả năng khử sắt và dọn dẹp các gốc tự do như DPPH, hydroxyl và nitric oxide [2]. Tuy nhiên, chiết xuất ethanol từ rễ cây này cho thấy khả năng chống oxy hóa mạnh hơn các dịch chiết khác và sở hữu tổng hàm lượng phenol đạt mức 136,1 ± 6,7 mg/g [2].
Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đối với dịch chiết rễ của loài này chỉ ra sự hiện diện của các hợp chất phenolic thơm phổ biến như pyrogallol, resorcinol, catechol, axit béo n-hexadecanoic và vanillin [2]. Dù dịch chiết cồn có thể hòa tan tốt một số nhóm hợp chất phenolic chống oxy hóa, dung môi này cũng kéo theo các hoạt chất kém phân cực khác vào dung dịch ngâm [2].
Nguy cơ độc tính khi dùng chiết xuất cồn: Bằng chứng từ phòng thí nghiệm
Việc uống thảo dược ngâm rượu tiềm ẩn rủi ro tích lũy độc chất nếu sử dụng không đúng liều lượng. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá độc tính phi lâm sàng cấp tính và mãn tính của dịch chiết cồn-nước (hydroalcoholic) từ lá cây Cissus sicyoides (dược liệu thuộc họ Nho Vitaceae, cùng họ với dây chìa vôi) trên chuột cống Wistar [1].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột được cho dùng một liều duy nhất 40,5 mg/kg qua đường uống [1]. Các nhà nghiên cứu theo dõi hoạt động hành vi thần kinh trung ương, lượng thức ăn, nước uống và cân nặng trong 14 ngày [1]. Kết quả cho thấy chuột không có thay đổi về hành vi thần kinh trung ương hay lượng ăn uống, nhưng ở nhóm chuột cái đã xuất hiện tình trạng giảm tăng cân đáng kể [1]. Xét nghiệm sinh hóa máu phát hiện sự gia tăng nồng độ men gan AST (aspartate aminotransferase) ở chuột cái, tăng nồng độ axit uric ở cả hai giới và tăng men amylase ở chuột đực [1].
Ở thử nghiệm độc tính mãn tính với các liều 4,5 mg/kg, 13,5 mg/kg và 40,5 mg/kg, dịch chiết ở liều phổ biến (4,5 mg/kg) không gây ra tác dụng độc tính [1]. Tuy nhiên, liều 13,5 mg/kg đã bắt đầu làm thay đổi các chỉ số máu [1]. Lượng nước tiêu thụ cũng tăng cao hơn ở chuột cái dùng liều 13,5 và 40,5 mg/kg, cũng như ở chuột đực dùng liều 40,5 mg/kg [1]. Những dữ liệu này cảnh báo rằng dung môi cồn khi chiết xuất các hợp chất từ cây thuộc chi Cissus có thể tác động trực tiếp lên chức năng gan, thận và chuyển hóa axit uric nếu dùng liều cao hoặc kéo dài [1].
Tác dụng dược lý của các loài cùng chi Chìa vôi
Bên cạnh nguy cơ độc tính khi dùng dung môi cồn, các nghiên cứu tiền lâm sàng cũng ghi nhận nhiều tiềm năng sinh học từ chi Chìa vôi (Cissus).
Năm 2020, một nghiên cứu trong ống nghiệm khảo sát dịch chiết ethanol và methanol từ các bộ phận trên mặt đất của Cissus quadrangularis [3]. Kết quả kiểm tra bằng các phép thử DPPH, oxit nitric, superoxide, tạo phức kim loại và khử gốc hydro peroxide cho thấy dịch chiết ethanol thể hiện hoạt tính quét gốc tự do phụ thuộc theo liều lượng rõ rệt [3]. Ngoài ra, khi đánh giá độc tính tế bào trên dòng tế bào bạch cầu HL-60 qua thử nghiệm MTT, dịch chiết ethanol và methanol thể hiện khả năng ức chế tế bào ung thư với chỉ số IC50 lần lượt là 36 µg/mL và 40 µg/mL [3].
Ở một khía cạnh khác, một nghiên cứu năm 2003 trên chuột cống trắng bị cắt bỏ buồng trứng (mô hình gây loãng xương) đã kiểm tra tác dụng chống loãng xương của dịch chiết ethanol từ Cissus quadrangularis [4]. Chuột được chia thành 5 nhóm (mỗi nhóm 6 con), trong đó các nhóm can thiệp được cho uống dịch chiết ethanol với liều 500 mg/kg và 750 mg/kg mỗi ngày [4]. Đánh giá dựa trên các thông số cơ sinh học, sinh hóa và mô bệnh học cho thấy dịch chiết ethanol của cây này có hiệu quả chống loãng xương rõ rệt [4].
Một nghiên cứu khác năm 2019 đánh giá tiềm năng giảm lo âu và hạ đường huyết của dịch chiết methanol từ cây Cissus adnata (thuộc họ Vitaceae) trên mô hình chuột nhắt trắng Swiss albino [5]. Thử nghiệm dùng liều 200 và 400 mg/kg đường uống, đối chứng với thuốc diazepam (1 mg/kg) và glibenclamide (10 mg/kg) [5]. Phân tích hóa thực vật cho thấy sự hiện diện của carbohydrate, phenol, flavonoid, saponin, glycoside tim, tannin và chất gôm [5]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp tăng đáng kể thời gian ở nhánh mở trong thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao (p < 0,05) và làm giảm đường huyết ở chuột [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu kể trên cho thấy các loài thực vật thuộc chi Cissus sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống oxy hóa, kháng khuẩn, bảo vệ xương và hỗ trợ chuyển hóa đường [3] [5] [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng này đều có những giới hạn rất rõ ràng.
Thứ nhất, hầu hết các thử nghiệm hiện có được tiến hành trên mô hình tế bào trong ống nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) [1] [3] [5] [4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên cơ thể người đối với việc uống rượu ngâm chìa vôi.
Thứ hai, các nghiên cứu này được thực hiện trên những loài họ hàng như Cissus sicyoides, Cissus quadrangularis, Cissus cornifolia hoặc Cissus adnata [1] [3] [5] [2] [4]. Thành phần hóa học và nồng độ hoạt chất có thể có sự dao động tùy theo từng loài cụ thể, điều kiện thổ nhưỡng và bộ phận thu hái. Do đó, việc suy diễn trực tiếp kết quả thử nghiệm trên động vật sang liều lượng uống rượu ngâm ở người là thiếu cơ sở khoa học xác thực.
Hiểu lầm thường gặp: Cứ ngâm rượu là "dẫn thuốc" tốt hơn?
Nhiều người có thói quen ngâm chìa vôi nguyên củ, rễ hoặc dây vào các bình rượu trắng nồng độ cồn cao, tin rằng rượu giúp "dẫn thuốc" vào xương khớp nhanh hơn và để càng lâu càng bổ. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho sức khỏe.
Cồn (ethanol) trong rượu thực chất là một chất chuyển hóa có độc tính đối với gan, dạ dày và tim mạch. Khi ngâm dược liệu không rõ định lượng, rượu nồng độ cao có thể chiết xuất cả những tạp chất không cần thiết hoặc làm nồng độ các chất hòa tan trở nên quá đậm đặc, vượt quá ngưỡng an toàn. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã chứng minh dịch chiết cồn của cây họ Chìa vôi ở liều cao gây tăng men gan AST và tăng axit uric máu [1]. Uống rượu ngâm chìa vôi đậm đặc hàng ngày vô tình làm tăng gánh nặng thải độc cho gan và thận, hoàn toàn đi ngược lại mục tiêu dưỡng sinh hay trị đau nhức xương khớp.
Trong khi đó, phương pháp sắc nước truyền thống (đun sôi dược liệu với nước) giúp hòa tan các nhóm chất tan trong nước mà không đưa thêm ethanol vào cơ thể. Nước sắc dễ kiểm soát liều lượng, dễ đào thải qua đường tiêu hóa và tiết niệu, đồng thời an toàn hơn rất nhiều cho nội tạng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng chìa vôi?
Những người đang gặp các vấn đề về gan như men gan cao, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không nên dùng chìa vôi dưới dạng ngâm rượu. Dữ liệu trên động vật cho thấy dịch chiết cồn có thể làm tăng men gan AST [1], kết hợp với độc tính trực tiếp của cồn sẽ khiến tổn thương gan tiến triển nặng hơn.
Người mắc bệnh gút (gout) hoặc tăng axit uric máu cần hết sức cẩn trọng. Do chiết xuất cồn của thực vật chi này từng ghi nhận hiện tượng làm tăng axit uric trong máu động vật thí nghiệm [1], việc uống rượu chìa vôi có thể kích hoạt các đợt viêm khớp gút cấp tính.
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng rượu ngâm chìa vôi. Dữ liệu độc tính cho thấy dịch chiết có thể gây ảnh hưởng đến sự tăng cân và chuyển hóa [1]. Những người đang điều trị hạ đường huyết hoặc đang dùng các thuốc ức chế thần kinh trung ương cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm từ chìa vôi, do dược liệu chi này có khả năng tác động lên đường huyết và hành vi [5].
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Để khai thác các hoạt chất chống oxy hóa và bảo vệ sức khỏe từ dây chìa vôi mà không gặp phải rủi ro từ cồn, người dùng nên ưu tiên dạng sắc nước uống truyền thống thay vì ngâm rượu uống.
Nếu muốn sử dụng dây chìa vôi khô, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo khuyến cáo của bác sĩ y học cổ truyền. Dược liệu cần được rửa sạch bụi bẩn, sao vàng hạ thổ trước khi sắc để loại bỏ bớt tính chất gây kích ứng cổ họng (nhiều loài họ Nho có chứa tinh thể canxi oxalat gây ngứa). Đun dược liệu với nước sạch ở lửa nhỏ, uống trong ngày và không để nước sắc qua đêm nhằm tránh ôi thiu, nhiễm khuẩn.
Trong trường hợp gia đình đã có sẵn bình rượu ngâm chìa vôi, cách dùng an toàn nhất là chỉ sử dụng dung dịch này để xoa bóp ngoài da tại các vùng khớp đau nhức, bầm tím hoặc mỏi cơ bắp. Tuyệt đối không uống một lượng lớn rượu ngâm mỗi ngày với suy nghĩ "chữa dứt điểm" bệnh xương khớp.
Tóm lại, giữa hai hình thức sử dụng dây chìa vôi, dạng sắc nước uống truyền thống an toàn hơn rõ rệt so với ngâm rượu uống nhờ loại bỏ hoàn toàn độc tính của cồn và giảm thiểu nguy cơ biến đổi men gan, axit uric [1]. Người bệnh xương khớp cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện điều độ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
